zeeuws knoopje

Kiek noe toch wat mooi! Schoonheid aan de Oosterschelde: ode aan de perkoenpaaltjes / Juliette Timmerman

2011-09-21T12:07:00.000-07:00

Motto: “Bij de ware ontdekkingsreis gaat het niet om het verkennen van nieuw terrein, maar om het zien, met andere ogen.” (Marcel Proust)

In Schoonheid langs de Oosterschelde: ode aan de perkoenpaaltjes neemt fotografe Juliette Timmerman ons mee naar een uniek stukje verdwijnend Zeeuws erfgoed en "openbaar kunstbezit": de perkoenpaaltjes die al meer dan 250 jaar beeldbepalend zijn voor veel Zeeuwse dijken, die behoren bij de identiteit van de Provincie Zeeland, maar nu, in het kader van de dijkverbeteringswerken op Schouwen-Duiveland, voor 2015 als landschapselement grotendeels zullen verdwijnen. De paaltjes zijn karakteristieke elementen of monumentjes binnen het Nationaal Park Oosterschelde.
Perkoenpalen zijn ronde paaltjes van dennen- of eikenhout, gemaakt om dijkhellingen te beschermen. Ze dienden als golfbrekers en als afsluiting of steun van een vak van een dijkglooiing. Ze zijn 1,2 of 1,6 meter lang en 20 centimeter in doorsnede. Ze moeten onderscheiden worden van de alom bekende paalhoofden op bv. het strand van Walcheren. Deze 'monumenten' zijn door Pauline van Lynden in 2007 vastgelegd in Donkere palissaden, zij won hiermee in 2008 de Zeeuwse Boekenprijs.
In dit nieuwe prachtige boek, een lofdicht in bijna 200 beelden, toont Juliette ons sfeerfoto’s en close-ups van de verweerde perkoenpaaltjes en de kleine ecosystemen die op de palen te zien zijn. Door het oog van de camera laat zij zien hoe ze gefascineerd raakte door de diversiteit aan kleuren, erosievormen, mossen. De foto’s zijn een lust voor het oog: de ruwe schoonheid van de paaltjes zelf, de knoesten en jaarringen, de flora en fauna op de palen, maar ook de kleuren van een roestige spijker, een bierdopje en van echt beschilderde paaltjes. Over het fotograferen zelf zegt Juliette: "Iedereen kan het, je hoeft het alleen maar te zien! Ik zet mijn Canon Ixus compactcamera op macro stand, dat is alles".
Deze publicatie is echter veel meer dan een fotoboek. Verschillende deskundigen hebben vanuit hun eigen expertise een bijdrage geleverd over de Oosterscheldedijken en de perkoenpaaltjes. In haar inleiding verwoordt Juliette onder het kopje Kijkplezier hoe het begon: "Toen ik in 2005 thuis kwam met de eerste close-ups van de paalhoofdjes ontvouwde zich op het beeldscherm een schoonheid die mij met het blote oog nog nooit was opgevallen. Al gauw kwam me ter ore dat 'ze er allemaal aan zouden gaan' vanwege het vernieuwen van de dijkbekleding. Dit maakte iets in mij los: ik wilde deze kunstwerkjes van Moeder Natuur zoveel mogelijk vastleggen". ‘Verbeeldster’ Yvon Lievense verkent het begrip ku(n)stwerkjes verder: in deze context is een kunstwerk dat wat de mens bouwt om de natuur te ‘beteugelen’, maar ook dat waarin een kunstenaar als Juliette haar ziel blootlegt om te delen met de wereld: de wondere wereld van verbazing, de schoonheid die met microfotografie aan het licht wordt gebracht. Katinka Canters-Peters doet verslag van gesprekken met de mannen van de dijk: kantonnier Ben Schot en dijkwerker Kees Struijk. Waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt voor verschillende nieuwe dijkbekledingen wordt verteld door Silvester Vermunt, dit vanuit zijn betrokkenheid bij het Project Zeeweringen.
Bijzonder informatief zijn de bijdragen van Frans Beekman (historisch geograaf) en Rita de Ligt-van der Zee (programmaleider Natuur en Milieu Educatie IVN Consulentschap Zeeland). Frans Beekman, oud-leraar aardrijkskunde, houdt de lezer uitstekend bij de les met zijn geschiedenisvertelling. Hij gaat terug naar de tijd van de eerste dammen, kades, ringdijken en zeedijken op Schouwen-Duiveland en schetst de ‘bescherming’ die vanaf de stormvloeden in 1014 en 1134 tot nu toe voortdurend verbeterd wordt door andere materialen en technieken te gebruiken. Hout in zout water leek onverslijtbaar tot in het midden van de achttiende eeuw een paalworminvasie onder de waterlijn enorme schade toebracht. Vervolgens tastte de paalpissebed de middelste paalrijen laag op de steenglooiing aan en werd de heipaalkever onverdeeld heerser in de hoogste paalrijen. Tenslotte werd ook nog een zeer klein larfje borend in het eikenhout gevonden die het met kleine gaatjes ‘vermieterde’. Om deze rampen te voorkomen is er zelfs een poging gedaan perkoenpaaltjes van beton te maken. Dit werd geen succes, ze werden aangetast door betonrot: het ijzer van de wapening ging roesten (zie de grappige foto op p. 31). Opmerkelijk is dat de perkoenpaaltjes vrijwel niet in ‘de boeken’ zijn vermeld. Ze staan wel buiten in het landschap, ze zijn te zien op foto’s en ansichtkaarten en alom bekend bij de lokale bevolking. Waterbouwkundigen zagen de perkoenpaaltjes als dijkbekleding, er is nooit onderzoek naar de historie gedaan. Op een enkele bladzijde in het rapport Cultuurhistorie aan de Oosterscheldedijk (2008) worden de palenrijen getoond, maar ze zijn niet in de waardering van de dijkelementen opgenomen. Dankzij Frans Beekman (en zijn onderzoek in de Koninklijke Bibliotheek) weten we nu weer opnieuw dat ‘alles van waarde weerloos is’ en, historisch gezien, gekoesterd had moeten worden.
Rita de Ligt-van der Zee beschrijft het leven op en rond de perkoenpaaltjes, de kleine ecosystemen die in hun eenvoud zo onwaarschijnlijk mooi kunnen zijn. Ook over de paal zelf valt veel te vertellen, de verschillen tussen de houtsoorten den en eik, het proces van verweren, de jaarringen, de gepolijste vormen. De korstmossen zijn vanwege de vaak heldere kleuren de meest opvallende bewoners. Allerlei planten, dieren, korstmossen en wieren worden besproken. Zijn de foto’s al een lust voor het oog, de namen binnen flora- en faunawereld strelen de tong of zijn mooi om te horen. Wat te denken van groot dooiermos, oranje dooiermos (en hun vruchtlichamen), groene schotelkorst. Gewone zoutmelde, spiesmelde, strandbiet, zeekool, melkkruid. Blaaswier en knotswier. Fluweelmijt, zeealsem en paardenanemoon. Alikruik of krukel, Japanse oester en gewone schaalhoren. Daarnaast natuurlijk informatie over boorders en knagers: de paalpissebed, paalworm, havenpissebed en heipaalkever. Kijk nog eens naar de cover: een lieveheersbeestje, ofwel een kapoentje, op een perkoenpaaltje! Het Nederlandse woord perkoen of perkoenpaal wordt in het dialect van Schouwen-Duiveland vaak ‘kerpoenpaele’ of ‘perpoenpaele’ genoemd.
Geen enkel paaltje is hetzelfde, sommige paaltjes zijn echte monumentjes. De afbeelding van de medaillon met Moeder Maria (p. 92) hoort bij de foto van het crucifix van Jezus (p. 71) en is op het allerlaatste moment vastgelegd. Volgens Juliette een gedenkteken voor 'iemand die graag aan de dijk was'. Project Zeeweringen heeft dit monument aan de nabestaanden teruggegeven, een bijbehorende basaltsteen met inscriptie zal teruggeplaatst worden.
‘Is er toekomst voor de perkoenpaaltjes?’ was een vraag tijdens de boekpresentatie in Zierikzee, op vrijdag 16 september. Jawel, er is een oude zeedijk bij Ouwerkerk en er is een Plan Buitengebied. En het toeval wil dat Ria Geluk, de drijvende kracht achter de totstandkoming van het Watersnoodmuseum in Ouwerkerk, naar eigen zeggen, nog een stapel paaltjes in de schuur heeft liggen… Mijn voorstel zou zijn: verzamel wat er nog over is, blijf in gesprek met de dijkmannen en dijkgravinnen en ontwerp een Timmerman-dijkje. Een micro Regionaal Parkje waar Moeder Natuur haar gang mag gaan... mijn zegen heeft het!
‘Kiek, dat paeltje an de diek waekt nog’. De aanwezigheid van de palen leidde tot deze uitspraak in Burghsluis, waarmee de palen dus dienden als een soort meetinstrument voor de waterstand op elk moment in de Oosterschelde. Wij Zeeuwen mogen blij zijn dat Juliette Timmerman een wakend camera-oog op de perkoenpaaltjes heeft gericht, door haar prachtige foto’s zal dit Zeeuwse erfgoed zichtbaar blijven. Kiek noe toch wat mooi!

Verdere informatie:
video fragment en luister fragment op Omroep Zeeland. http://www.omroepzeeland.nl/nieuws/fotoboek-over-perkoenpaaltjes-oosterschelde
Bespreking door Jan van Damme (en Joeri Wisse) op Zeeland Geboekt, 19-09-2011
Over paalhoofden: Donkere palissaden, door Pauline van Lynden, 2007. Bekroond met de Zeeuwse Boekenprijs in 2008
Schoonheid langs de Oosterschelde: ode aan de perkoenpaaltjes is uitgegeven door Uitgeverij den Boer / de Ruiter, Vlissingen. Prijs: 19,90 euro
U kunt dit boek (en andere Zeeuwse boeken) kopen bij de boekhandel of direct bestellen via http://www.zeelandboeken.nl/index.php/mbhbooksheet?task=bookview&query=9789079875245

Ben Joppe : schilder van het onmogelijke

2011-09-15T01:17:00.000-07:00

“Zo mooi, zo kleurrijk, zo afwisselend, hier worden wij gewoon blij van.” Zomaar een reactie van bezoekers tijdens de opening van de tentoonstelling Ben Joppe : schilder van het onmogelijke. Een verrassend veelzijdige tentoonstelling over de Zeeuwse kunstenaar Ben Joppe (1915-2007), een expositie die met veel plezier, liefde en toewijding is samengesteld door de Stichting Ben Joppe en de Zeeuwse Bibliotheek. Met deze eerste officiële overzichtstentoonstelling in Nederland ging een wens van Ben Joppe in vervulling: hij wilde zijn werk onder de mensen brengen. Wie er voor open staat kan nu t/m 22 oktober 2011 kennis maken met zijn werk en een antwoord vinden op vragen als: wat is de grondslag, welke ideeën liggen er achter, wat is de sfeer, de aard van het materiaal, hoe maakt hij de achtergrond zichtbaar en voelbaar, wat laat hij na, wat is de invloed van zijn langdurig verblijf in Japan, hoe betekenisvol is zijn werk?
De expositie omvat circa 25 schilderijen en 20 werken op papier. Interessant zijn ook de twaalf vitrines waarin allerlei persoonlijke documenten te zien zijn, waaronder brieven van Graham Greene en Karel Appel. Mooi is het traditioneel Japanse materialenkistje met inhoud, de barens, stempels in steen en hout waarmee hij zijn werken van een zelf ontworpen monogram voorzag. Ook te zien zijn basismaterialen voor de vervaardiging van sumi-e (sumi-e betekent letterlijk "zwarte inktschildering", het is een oude oosterse kunstvorm waarbij met weinig penseelstreken maximale expressie bereikt wordt). Verder notitieblokken, penseeltekeningen, paletmessen, inktstok & inktsteen, foto's. Zelfs een presse-papier met het logo van het Nederlandse paviljoen van de Wereldtentoonstelling in Osaka (1970).
Na deze expositie in Middelburg zal vanaf eind januari 2012 een vervolgtentoonstelling worden gehouden in de galerie van Steendrukkerij te Amsterdam.
Tijdens de opening op 3 september werd het gelijknamige boek Ben Joppe : schilder van het onmogelijke gepresenteerd en - ook al om blij mee te zijn - uitgedeeld aan alle bezoekers. Een mooi, kleurrijk en afwisselend retrospectief van het leven en werk van Ben Joppe. Het was de uitdrukkelijke wens van Ben Joppe dat historicus Marty Bax zijn leven en werk ooit zou beschrijven. Uit haar nawoord (p. 100) citeer ik: “Het is een bijzondere ervaring om te merken dat iemand zo lang, verborgen, zo vasthoudend is geweest in zijn zoektocht. Het typeert Ben ook wel, zoals ik hem nu, postuum, heb leren kennen: subtiel en intuïtief zijn weg vindend, sociaal actief maar gevoelsmatig zeer privé, buitengewoon eigenzinnig en trouw aan zijn opvattingen”.
Op basis van vele documenten schetst Marty Bax het buitengewoon avontuurlijke leven van Ben Joppe. Geboren in Zierikzee in 1915 en, als jongen al zoekend naar een creatief en uitdagend bestaan. Hij koos voor een studie bouwkunde maar na een jaar werd het letterkunde. Hij had belangstelling voor kunst en de werking van de menselijke psyche, las boeken van Sigmund Freud, Carl Jung en Alfred Adler. Na zijn diensttijd vertrok hij in 1940 als handelsman en reserve-officier naar Nederlands-Indië, waar hij in een Jappenkamp terecht kwam. Ben was “aldoor bezig weg te gaan” schreef hij ooit aan zijn broer Daan. Hij verbleef in Singapore, Maleisië, Osaka en Tokio en raakte gefascineerd door de inheemse kunst en het zenboeddhisme. In Japan, waar hij in 1954 arriveerde, maakte hij kennis met Shikõ Munakata, die een nieuwe expressionistische vorm van houtsnijkunst ontwikkelde, sosaku hanga geheten, en Suetso Yanagi, de voorman van de Mingei-beweging. Mingei stond voor pottenbakkerskunst volgens het motto ‘terugkeer naar de eenvoudige vormen van het dagelijks leven’. Ben haalde in 1957 de Nederlandse en Zeeuwse kranten door als eerste niet-Japanner voor zijn houtsnijkunst een ereprijs te krijgen van de Japanse Hanga-Association. Een Europees talent, dat in zijn artisticiteit meer Japans leek te zijn dan menig Japanner. Met dit talent werd zijn roem in Japan in 1957/1958 definitief gevestigd. Veel houtsnedes heeft hij niet gemaakt, hij koos uiteindelijk voor de monoprints : één enkele druk met verf op een kale plaat. In Japan ging Ben Joppe in zijn vrije tijd ook schilderen en tekenen, meestal met olieverf of pastel op papier. Opvallend is de techniek die hij ook gedurende de rest van zijn leven regelmatig zal gebruiken: het direct op doek werken met paletmes. Een techniek die geen correcties toelaat, behalve het aanbrengen van een nieuwe, direct opgebrachte verfstreek. Er ontstaan series met ritmische patronen in heldere kleuren, expressief van lijnvorming met invloeden van de Japanse kalligrafie maar ook van het werk van Piet Mondriaan (compositorisch en kleurgebruik). Eind 1958 keert Ben Joppe terug naar Nederland om vervolgens via Italië en Canada in de jaren ’70 weer in Japan terecht te komen. Voor het platenlabel Phonogram, dat in die tijd deel uitmaakte van het Philips concern, mocht Ben de nieuwe markten in het Verre Oosten helpen ontsluiten voor de muziek van klassieke orkesten, solomusici en popartiesten. In 1970 is hij als zakelijk directeur van het Nederlandse Paviljoen betrokken bij de Wereldtentoonstelling in Osaka. Vanaf 1971 tot 1991 volgt een Nederlandse periode, twintig jaar lang is hij persoonlijk secretaris van Bernard Haitink, destijd o.a. (vaste) dirigent van het Amsterdamse Concertgebouworkest. Tijdens deze periode kwam hij aan schilderen nauwelijks toe. Vanaf 1993 verbleef Ben Joppe afwisselend in Frankrijk en Zierikzee. Door de oprechte vriendschap met de kunstenaar Guido Pera, die hij als zijn geestelijke en artistieke erfgenaam beschouwde, kwam zijn schilderkunst volledig tot bloei. In Ben Joppe : schilder van het onmogelijke schetst Marty Bax uitvoerig hoe de invloeden van muziek steeds sterker worden. Mahler, Debussy, Bruckner, Sjostakovitsj. Maar ook werd hij geïnspireerd door de muziek van Joeri Egorov en Murray Perahia, gepassioneerde musici met individualistische interpretaties van klassieke muziek. Hij voelde verwantschap want klankkleur en kleurklank komen overeen, of je nu schildert met noten of met verf. Na een rijk en dynamisch leven keerde Ben Joppe in 1993 terug naar zijn geboortestad Zierikzee. Hij overleed in 2007 op 92-jarige leeftijd.

Schilder van het onmogelijke… “Wat een onmogelijke titel voor een tentoonstelling” verzucht een andere Zeeuwse kunstenaar tijdens de opening van de tentoonstelling. Verschil in opvatting is echter mogelijk. Schilderen is een onmogelijk vak, in die zin dat schilderen wat je ‘voor ogen hebt’ niet altijd mogelijk is. Dat geldt voor alle kunstvormen, ook voor het schrijverschap. Marty Bax laat in haar publicatie (p.71) zien wat Ben Joppe, die als schilder streng in de leer was, zelf bedoelt: hij vindt het niet eerlijk om een 2-dimensionaal oppervlak het uiterlijk (gefingeerd) van een 3-dimensionaliteit te geven. Hij wil bewijzen dat het anders kan: abstract. “Laat mij dan maar die peintre impossible zijn - ik vind dat best (goed) en ik zou het een eer vinden zo genoemd te worden’’, aldus Ben Joppe in een brief aan Guido Pera.
Tot slot: deze tentoonstelling maakt het mogelijk kennis te maken met een veelzijdig Zeeuws kunstenaar. Schilderijen die als een universum volledig op zichzelf staan, blij maken, omdat je ziet dat ze gedragen worden door innerlijke kracht, expressie en harmonie, muzikaliteit en stijl.
Zo mooi, zo kleurrijk, zo afwisselend. Ik werd aangenaam verrast, ook door het zomaar gekregen boek, een cadeautje!
Ben Joppe was altijd onderweg. Deze tentoonstelling heeft na Middelburg en Amsterdam genoeg "kracht" om ook op reis te gaan.

Zie ook: het Montefeltro online museum van Ben Joppe. Dit 3D museum bevat enkele van zijn kunstwerken en een foyer met achtergrondinformatie over leven en werk.
Voor meer informatie, foto's, documenten over en van het werk van Ben Joppe kunt u terecht op de website www.stichtingbenjoppe.nl, waar u zich tevens kunt inschrijven voor de nieuwsbrief van de stichting Ben Joppe.

Artikel: Muzikale composities van kleur en streek : de neerslag van Ben Joppes oosterse inspiratie. Tekst: Marty Bax in het Zeeuws Tijdschrift, 2011, 3/4, p. 45
Afbeeldingen: Zonder titel, 2002, acrylverf op linnen, Zonder titel, 1999, 2004, acrylverf op linnen.

Catalogus: Ben Joppe : schilder van het onmogelijke / samengesteld door Guido Pera, auteur Marty Bax, uitgegeven door de Stichting Ben Joppe (info@stichtingbenjoppe.nl)

Vakantie: zul je voorzichtig zijn?

2011-07-21T12:54:00.000-07:00

Vakantie. Afscheid, voor eventjes dan… Altijd weer de vraag of zelfs een bede, ook aan de thuisblijvers: zul je voorzichtig zijn? Je weet maar nooit…

Steeds weer denk ik aan het gedicht Afscheid van Adriaan Morriën.

Afscheid

Zul je voorzichtig zijn?

Ik weet wel dat je maar een boodschap doet
hier om de hoek
en dat je niet gekleed bent voor een lange reis

je kus is licht
je blik gerust
en vredig zijn je hand en voet

Maar achter deze hoek
een werelddeel
achter dit ogenblik
een zee van tijd

Zul je voorzichtig zijn?

Boodschappen doen in de buurt of toch letterlijk een verre reis maken, een ander werelddeel verkennen? In eigen tuin luieren in de kleurrijke hangmat uit Costa Rica en couscous of pizza eten aan de picknicktafel? Een strandhuisje aan zee huren of een blokhut in Friesland? Kranten en tijdschriften voorzien ons van amusante en nuttige adviezen, hoe overleef je een vakantie ook alweer? Stressvrij op vakantie gaan lukt lang niet iedereen. In de NRC Weekend editie van 25 & 26 juni gaf Ellen de Bruin de ‘twijfelaars’ zeven tips voor een zorgeloos vertrek, wetenschappelijk verantwoord ook nog eens.
1: ga toch maar wel op vakantie, dat is goed voor je, het ontstresst. Bovendien, waar zou je je vakantiegeld anders aan willen besteden? “Lots of fun, quickly gone?”, dit zou kunnen, maar onderzoek toont aan dat men over het algemeen meer geniet van ‘ervaringen’ dan van materieel bezit.
2: zet tijdens het zoeken & boeken de computer niet uit: als je voor het definitief boeken nog een nachtje over de mogelijkheden wilt slapen zet dan de computer in de slaapstand anders kun je, volgens Ellen de Bruin, weer van vooraf aan beginnen met zoeken.
3: zie verwachtingsvol naar de vakantie uit. Dit is zeer belangrijk want onderzoek heeft aangetoond dat de verwachtingen die mensen van hun vakantie hebben, vaak mooier en beter zijn dan de vakantie zelf, het ‘rosy view' verschijnsel noemden ze dat. Dus verheug je, neem er uitgebreid de tijd voor, door de roze bril is de vakantie vooraf al erg de moeite waard.
4: pak je koffers in zoals je zelf wilt. Nou ja, hier is eigenlijk geen onderzoek naar gedaan, je doet maar wat je prettig vindt. Alles door elkaar of in nette stapeltjes, maakt niet uit. En zelfs een hele dag inpakken, weer uitpakken, opnieuw ordenen, leeg kieperen en weer inpakken kan ook. Kies ook een tijd die bij je past, dat ontspant in hoge mate. Bij het ochtendgloren of midden in de nacht, het maakt echt niet uit.
5: neem uw geliefde mee. Ga op reis met degene die van u houdt. Wilt u vooraf zeker weten of diegene ook van u houdt, pak dan eerst een keer op proef samen koffers in.
6: kies het juiste vervoer. Vliegen is niet ieders hobby, autorijden, varen en fietsen trouwens ook niet. Wanneer je gemene dingen wilt gaan zeggen wanneer andere passagiers een deel van jouw persoonlijk ruimte innemen zou je een ander vervoermiddel kunnen overwegen.
7: droom na afloop veel over je vakantie na. Dat kan best want achteraf denken we dat het leuker was dan we ter plekke vonden; binnen enkele dagen na thuiskomst vinden mensen hun vakantie alweer fantastisch. Dit mechanisme is, volgens de onderzoekers, één van de redenen waarom ervaringen gelukkiger maken dan materieel bezit.
Andere adviezen zijn: geniet van het moment. Eet je een vers croissantje, zeg dan gewoon hardop: oh, wat is dit croissantje heerlijk! Mmm... Of: volg je hart, ook als het stormt!

Gewoon gaan en voorzichtig zijn? Je weet maar nooit. Ga ik een dagje naar Antwerpen, besluit zoonlief een Aziatisch gerecht te wokken en doet hij dat met een spetterende Franse slag. Resultaat: eerstegraads brandwonden all over his face and neck. Gepokt en gemazeld à la minute. Achteraf nog mazzel ook, na een week was het alweer grotendeels genezen. Een ervaring die niet zozeer gelukkiger maakt maar wel wijzer. Een week later met vrienden naar Dour, een popfestival in Zuid-België. Regen, loodrecht & met bakken, weerwaarschuwingen, kleine tentjes en soms heel veel wind. Is het te doen of te nat? vraag ik hem. Binnen dertig seconden krijg ik antwoord: Nat is relatief, plezier een gedeeld begrip. Terwijl de realiteit verder en verder achter de horizon verdwijnt deert de kou ons niet. Prima naar ons zin. Twee dagen later: Het weer is niet perfect maar modderglijbanen geven wel een leuke sfeer. Dochterlief mag proefdraaien in de bediening bij Koffie- en Theeschenkerij St. John. Voorzichtig zijn, meisje! Die dag laat ze slechts één dienblad met ijscoupes over de vloer kletteren. En yes, zonder verdere proeftijd wordt ze aangenomen, vertrouwen geschonken, niet verkeerd. Er zal een wereld voor haar opengaan.

Of ik dit jaar met vakantie ga? Jawel, ik ben van plan om op pad te gaan. Een solo-reis die, na jaren samen, voorzichtig gepland gaat worden en veel voorbereiding vergt. Vooralsnog geen kaart en geen gebied, geen stip, geen horizon. Ook geen reisgids: some ways you have to walk alone on this lonely planet. 1. Het is spannend maar ik ben vast voornemens te gaan. 2. Tijdens het zoeken naar mijn bestemming staat de computer aan, over alle mogelijkheden wil ik wel een nachtje slapen. Misschien huren, misschien kopen. 3. Verwachtingsvol zie ik naar deze vakantie uit, de rose bril heb ik dag en nacht op, multifocaal ook nog. Toch blijven mist en bewolking overdag lang hangen en lees ik misschien over de kleine lettertjes heen. 4. De koffers en dozen pak ik in zodra & zoals ik dat wil, de afweging tussen bagage & ballast zal niet licht wegen. 5. Een geliefde neem ik niet mee, solo-reizen doe je immers alleen. Lieve reispartners zullen mijn pad kruisen en mij vergezellen, hoop ik. Van zolder graai ik de grootste knuffelbeer mee, snurkt niet, altijd zacht en aaibaar. 6. Het juiste vervoer kies ik later, vliegangst valt niet te onderschatten. Vooral turbulentie in hart & hoofd. De hoge duikplank, zo voelt het ongeveer, het kan maanden duren voor je in het diepe durft te springen, altijd bang alsnog te verzuipen. 7. Dromen na afloop is nog niet aan de orde, slapeloze nachten tijdens de voorbereiding een realiteit, een rusteloze waakstand lijkt het wel.
Zul je voorzichtig zijn? Ja. Zul je voorzichtig afscheid nemen? Ja. Blijf je schrijven? Jazeker, maar nu volgt even een periode van resetten, gewoon thuis mooie boeken lezen, van de zon genieten, stilte voor de storm:

achter deze hoek
een werelddeel,
achter dit ogenblik
een zee van tijd.

Ansichtkaart zee: foto H. Hellmich
Ansichtkaart Japan, 1998: foto Christophe Boisvieux

Gedicht Afscheid: uit Verzamelde gedichten / Adriaan Morriën. Amsterdam : Uitgeverij G. A. van Oorschot, 1993. p. 251

Slottentoonstelling van de Jan van Leeuwen Stichting

2011-06-22T01:42:00.001-07:00

‘Ik voel me op de eerste plaats mens en daarna kunstenaar. Ik kijk wel anders tegen de dingen aan en ik ben bezig met materie, dat is voor mij de essentie’. Dit waren woorden van Jan van Leeuwen (1943-1992), Zeeuws kunstenaar en naamgever van de Jan van Leeuwen Stichting die helaas ophoudt te bestaan. Deze Stichting, opgericht 12 april 1994, stelde zich ten doel de tentoonstellingsruimte in de Zeeuwse Bibliotheek vier maal per jaar aan te bieden aan hedendaagse beeldende kunst van onderscheidende kwaliteit die op de een of andere manier met Zeeland te maken had. Veel kunstenaars vonden hier een podium. Tijdens de opening van deze laatste expositie, vrijdag 17 juni 2011, constateerde Ton Brandenbarg, op de eerste plaats directeur van de Zeeuwse Bibliotheek en daarnaast kunstliefhebber, met gemengde gevoelens het slotwoord te mogen voeren. Als gevolg van de bezuinigingen krijgt de expositieruimte een andere bestemming, wel zullen kleine exposities door het hele gebouw gehouden blijven worden. Kunst zal zijn in de toekomst nieuwe initiatieven te helpen creëren.

Een mooie slottentoonstelling, te zien t/m 27 augustus 2011, waarin het werk en de persoon van beeldhouwer en keramist Jan van Leeuwen centraal staat. Er wordt niet gestreefd naar volledigheid. De samenstellers willen een impressie geven van wie hij was, het werk dat hij maakte, hoe divers en toch eigen. Zijn gedrevenheid, de dingen die hij tot stand wist te brengen, zijn vele bijzondere vriendschappen, de blijvende indruk die hij op iedereen heeft gemaakt. Daarnaast is er summier aandacht voor de Jan van Leeuwen Stichting zelf en alle kunstenaars die op uitnodiging van deze Stichting hebben geëxposeerd. Op een wand zijn alle uitnodigingen van deze kunstenaars te zien. Mensen die anders of nuchter tegen de dingen aankijken, de essentie of droomwereld zoeken, getuige de titels die hun tentoonstellingen soms meekregen. Het leven moet geleefd worden (Jan Haas, 2002), Een landschap als lichaam, een lichaam als landschap (Teja van Hoften), Dreams & false alarms (Hans Overvliet, 2005), Arcadia (Bob Pingen, 2011), You’re the landscape (Hein Verwer, 2008), Fata Morgana (Barbara Jean, 1996/1997), The watcher (Jackie Bongers, 2009). Intrigerend blijft de titel die Machteld van der Wijst in 2010 opgaf: Aangaande existentiële twijfel in tijden van chaos en wanhoop : zeg mij hoe te leven.

Henny Schrijver, kunstenares en echtgenote van Jan van Leeuwen, was in 1995 met Inner landscapes de eerste exposant. Bijna twintig jaar na het overlijden van Jan houdt zij tijdens de opening een indrukwekkende toespraak over haar leven met Jan, hoe ze terugkijkt op de betekenis van zijn kunstenaarschap, zijn zoektocht naar zijn bron, naar wezenlijk contact met zichzelf. Deze zoektocht was voor Jan essentieel. Het vinden van de verbinding met zichzelf, voorbij alle ideeën die je over jezelf zou kunnen hebben, was zijn zelfbehoud. Wanneer het hem te ‘zwaar’ werd volgde een periode van ‘even losschudden’, dan ging hij over tot het maken van gebruikskeramiek. Onafgemaakt bleef een werk uit de serie met de titel: Structures of desire. Hij kreeg de cirkel niet af, niet rond, niet voltooid. Toch had hij zelf, als mens en kunstenaar, de moed om niet volmaakt te zijn.

Over de kunst van Jan van Leeuwen, zijn positie als vooraanstaand keramist in Nederland en zijn inspirerende betekenis voor de Zeeuwse kunstwereld verscheen onlangs in het Zeeuws Tijdschrift (nr. 3/4, 2011) een prima overzichtsartikel van vriend en kenner Paul van der Velde : Zeeuws Museum van de twintigste eeuw. De keramist Jan van Leeuwen als promotor van kunsthistorisch onderzoek in Zeeland. Zijn rol als voorzitter van het Zeeuws Kunstenaarscentrum (ZKC) en organisator van tentoonstellingen met begeleidend katern wordt uitvoerig beschreven. Van de (vele) bronnen die Paul vermeldt noem ik een artikel van Ineke Spaander in het tijdschrift Zeeland 1 (1992): Jan van Leeuwen. Keramische portretten (werken 1990-1992). Jan wordt daarin omschreven als een pur sang keramist en een perfectionist. ‘Werken met keramiek is voor 60% procent techniek en voor 40% uitdrukkingsmogelijkheid’ zegt hij zelf.
Hij maakt diep doorleefd werk: grote sculpturen of beelden. De spanning in dit werk ontstaat door de voortdurend strijd tussen expressie (inhoud) en materie (techniek). Daarnaast, als tegenwicht, maakt Jan potten, vazen, schalen en kopjes.
Zijn inspiratiebronnen zijn onder meer terracotta (graf)beelden van de Etrusken en realistische Romeinse portretbustes. Het inhoudelijke uitgangspunt voor zijn werk is de omgang met mensen. Dat is voor hem de essentie van het bestaan, die leidt tot de expressie van emoties. Vooral in de sculpturen zijn de emoties voelbaar: verslagenheid, pijn, verdriet, totale uitputting, kwetsbaarheid, maar ook erotiek en groteske humor. Het mensbeeld van Jan van Leeuwen doet denken aan een Griekse tragedie, op klassieke wijze opgevoerd door gemaskerde spelers. Het noodlot is onontkoombaar, de mens speelt zijn rol en probeert te overleven. (Spaander, 1992). Thema’s als vervreemding, opgeslotenheid , eenzaamheid, angst en agressie worden ook wel genoemd in de bijdrage van Paul van der Velde.
Keramist pur sang en perfectionist pur sang: als werk van hem uit de oven kwam en er zat een barstje in, zei hij meteen: ‘Wegflikkeren’. (PZC, 1995).
Op de tentoonstelling in de Zeeuwse Bibliotheek is – mede dankzij diverse bruiklenen – uiteenlopend werk te zien van Jan van Leeuwen zoals: Hoofd van Etrusk (keramiek), Kussen 1 (terracotta, hout), Structures of desire (steengoed in houten kist). Verder een Buste, Schouder, Torso, Reliëf polotrui en Reliëf sweater, Jongen in jeans. Prachtige foto’s van Wim Riemens van o.a. 7 Torso’s. Twee rode vazen uit de serie “25 vrolijke vazen”, een kan van Zeeuwse klei en een vaas uit de serie “The painter and the potter”. Er zijn vitrines samengesteld met herinneringen aan de kunstenaar, afkomstig van mensen die hem van nabij hebben gekend: zijn weduwe Henny Schrijver, Paul van der Velde en Albert Meijer. Een boeiende variëteit aan documenten: foto’s, zijn CV, een paspoort, publicaties, affiches, brieven, Zeeuwse Katernen. Ook herinneringen aan de periode dat Jan van Leeuwen en Henny Schrijver als docent verbonden waren aan de Stedelijke Scholengemeenschap Middelburg in de Sint Pieterstraat. Tot de bekende leerlingen van Jan uit die tijd kunnen Pieter Slagboom, Ben Sleeuwenhoek en Dave Meijer gerekend worden. Uit een brief van Dave Meijer , waarin hij terugkijkt op het vak handvaardigheid (en kunstgeschiedenis), citeer ik: 'Het is ’t enige vak geweest dat echt inging op individuele behoeften en daardoor iets losmaakte wat ging functioneren ook (en vooral) na de schoolexamens. Het is een ander soort kennis dan 1 + 1 = 2 of Amsterdam is de hoofdstad van Nederland, maar voor mij veel en veel zinvoller : een kennis die actief is en die mijn leven bepaalt'.
Bezoekers van de tentoonstelling moeten zeker even kijken naar de 9 minuten durende aflevering van Van Gewest tot Gewest (02-09-1992) met als onderwerp Kunst op de vensterbank. Te zien is een reportage van Rob van Hoek over een tentoonstelling in het kader van Zeeland Cultuurmaand. In een historisch straatje in Middelburg, de Spanjaardstraat, zijn keramische kunstobjecten op de vensterbanken uitgestald. Deze kunst komt van vijf kunstenaars uit Brabant en Zeeland die samen de groep Cheops vormen. Ze nemen de truttigheid van een vensterbankcultuur met gefiguurzaagde watervogels, en wat dies meer zij, op de korrel en willen tonen hoe het ook anders kan. De diaserie over dit project in een toepasselijk venster met sanseveria’s en vitrage is mooi om te zien.

Structures of desire. Alle kunstenaars die dank zij de Jan van Leeuwen Stichting in de Zeeuwse Bibliotheek hebben geëxposeerd hebben volgens mij structuren gezocht. Met pen, potlood of verf, met klei, brons of marmer, op welke manier dan ook, werd vorm gegeven aan ‘iets’, een innerlijk landschap of verlangen. Jan van Leeuwen kon een werk uit de serie Structures of desire niet voltooien, hij kreeg de cirkel niet rond. In 1992 overleed hij aan de gevolgen van aids, slechts 49 jaar jong. Hij was kunstenaar én mens én keek anders tegen de dingen aan. Toch is met deze slottentoonstelling één cirkel wel rond: Henny en Jan komen elkaar weer tegen, zij nu als eerste, hij als laatste. Twee mensen, twee kunstenaars.

Structure of desire, 1989. Foto: Wim Riemens
Non-figuratief werk. In de Structures of desire is geen menselijk leven te zien maar de spanning tussen volmaaktheid en onvolmaaktheid is er net zo in terug te vinden als in de torso's van weleer (Nico Out, 1989).
Jan van Leeuwen, 1982. Foto: Ruud Leuvelink
Hoofd van Etrusk, 1989. Foto: Marian van der Weide

Leestip: Het negerboek / Lawrence Hill

2011-06-06T11:40:00.000-07:00

‘Ik vroeg me af hoeveel kaurischelpen ik waard was’, zegt het meisje Aminata Diallo wanneer zij, geketend, op weg is naar het slavenschip. Aminata is de vertellende hoofdpersoon in Het negerboek, een indrukwekkende roman over de geschiedenis van de slavernij, uitgegeven door Ailantus in 2011. En nee, met goedertierenheid viel in de periode van de slavernij geen winst te behalen, wel met ivoor, rum, ijzer, kanonnen, sandelhout, rollen katoen en zijde. Ook de handel in 'kroesvee', de zwarte bevolking uit Afrika, was lucratief.
De auteur Lawrence Hill (Toronto, 1957) bezocht op zijn Nederlandse toernee onlangs Middelburg en vertelde in boekhandel de Drvkkery uitgebreid over zijn roman; een verhaal dat niet als een aanklacht gezien moet worden maar geschreven is vanuit een diepe bewondering voor het universele menselijke ‘wonder’: de wil om te overleven. Het toeval wil dat in dezelfde week (25 mei) het Middelburgs ‘slavenarchief’, het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC), door Unesco opgenomen werd in de werelderfgoedlijst Memory of the World.

'Wie dacht dat alles nu wel over slavernij geschreven is, vergist zich' vermeldt het boekomslag. Aminata is nog klein als ze uit de Afrikaanse binnenlanden wordt weggevoerd en samen met andere gevangenen in de hel van een slavenschip belandt. Op een indigoplantage in Virginia ontdekken twee oudere slaven dat ze kan lezen en schrijven en kennis heeft van kruiden en het vroedvrouwschap. Ze wordt hun geheime leerling. Een joodse handelaar neemt haar over nadat ze haar kind verloren heeft. Jaren later ontvlucht ze hem tijdens een reis naar New York. In de achterbuurten helpt ze morsige liefjes van Britse officieren te bevallen. Ondertussen bouwt ze een netwerk op, waardoor ze als vrije vrouw naar Nova Scotia kan reizen. Uiteindelijk keert ze terug in Afrika, maar haar dorp kan ze niet bereiken. Haar lange reis eindigt in Londen, waar ze een belangrijke rol speelt bij de discussies rond de afschaffing van de slavernij.

Auteur Lawrence Hill stamt zelf af van Amerikaanse slaven. Tijdens stamboomonderzoek ontdekte hij de opzienbarende rondreis van sommige slaven. En hij stuitte op Het negerboek, een nauwkeurige opsomming van slaven die naar Nova Scotia vertrokken, hoe oud en fit ze waren en hoe ze hun vrijheid kregen. Het inspireerde hem tot deze meeslepende roman, die met alle indrukwekkende details geen moment vaart verliest.
In Middelburg licht hij zijn keuze voor de romanvorm toe. Kernwoord is ‘imagination’: een roman helpt te voelen en te zien. Door Aminata (ook een naam van zijn dochter) een stem te geven krijgt de geschiedenis van de slavernij een menselijk gezicht, hij laat Aminata immers zelf haar levensverhaal vertellen. De roman boeit inderdaad vanaf het begin omdat de slavernij aanvankelijk door de ogen van een kind ‘gezien’ wordt, de beschrijving van de kettinggang vergeet je nooit meer.

Lawrence Hill stond uitvoerig stil bij de geschiedenis van de slavernij in Amerika, de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, het einde van de Britse overheersing. De positie van de zwarte loyalisten in Noord-Amerika die in de Amerikaanse Revolutie aan Britse zijde hadden gevochten of zich achter de Britse linies hadden opgehouden. De zwarten die de plantages waren ontvlucht om als kok, soldaat, spion, prostituee of hoe dan ook de Britten te helpen omdat hun vrijheid werd beloofd. Ze kwamen in Manhatan (het eiland Mana-hata) terecht, het laatste Britse gebied. De Amerikaanse regering bood hen de kans in Nova Scotia een nieuw leven op te bouwen. In de roman is de volwassen Aminata degene die in het Book of Negroes de namen en bijzonderheden moet registreren van 3.000 personen die in 1783 mogen inschepen naar Nova Scotia, een schiereiland voor de kust van Canada. Maar ook daar wacht de desillusie, het beloofde land om te bewerken krijgen ze niet of is te hard, het is er koud, er is geen gereedschap. Ze voelen zich verraden door de Britten. In 1792 verlaten 1200 personen Canada en keren terug naar hun moederland Afrika waar ze in Sierra Leone de plaats Freetown stichten. Daar kunnen ze in relatieve vrijheid een nieuw bestaan opbouwen maar tegelijkertijd moeten ze constateren dat de slavenhandel gewoon doorgaat. 'Soms is een pact met de duivel beter dan helemaal geen pact' is de visie van de machthebber.

Nederlandse en andere kaarten van Afrika uit die tijd zijn interessant, vertelt Lawrence Hill. De kustlijn werd met veel aandacht getekend. De slavenhavens Wydah, Elmina en Bance Island zijn vindbaar. Het binnenland was echter lange tijd een onbekend gebied ingevuld met afbeeldingen van olifanten, leeuwen en bavianen, schetsjes van heuvels, half geklede Afrikaanse mannen en naakte Afrikaanse vrouwen met pronte borsten en kinderen op hun rug. Als een aanklacht tegen onbekend zegt Aminata over deze kaartenmakers: ‘Ze hadden geen idee wie wij waren, hoe wij leefden en hoe sterk we waren om de koloniën überhaupt te halen’. De beroemde ironische versregels uit On Poetry; A Rhapsody, door Jonathan Swift, 1733, spreken voor zich:
Dus vult de kaartenmaker Afrikagaten
Met menig barbarijtafereel
En waar de bewoners de bergruggen laten
Plaatst hij van armoe een olifantsbeeld
De boektitel Het negerboek zorgt regelmatig voor discussie of commotie. In Amerika was het absoluut ondenkbaar om The Book of Negroes als titel te kiezen, too explosive, too offensive, too insulting. De roman verscheen daar onder de titel Someone Knows My Name. Op de website van Lawrence Hill zijn de titels van de vertalingen te vinden, go with the flow is het uitgangspunt, aldus Hill. Prachtig uitgegeven in Canada is The Illustrated Edition of The Book of Negroes, in Middelburg toonde Hill middels een diashow veel illustraties uit deze uitgave.

Een bezoek aan het Zeeuws Archief eerder die dag maakte indruk op de auteur. Het inzien van documenten uit het slavenarchief about the Dutch human cargo raakte hem, evenals de omschrijving ‘kroesvee’ en het scheepsjournaal van het schip Geertruijda en Christina uit 1783. Ook hier trof hij beschrijvingen van slaven, zoals: op 6 oktober 1775 verhandeld in Paramaribo voor 130 gulden, female negro, healthy, with some fire in her eyes. Canadezen en Nederlanders lijken op elkaar, constateert Lawrence Hill, hij was als Canadees en onderzoeker dan wel op de hoogte van de Nederlandse rol in de slavenhandel van 1730 tot 1807 maar… it is a history we prefer not to know.
Over geschiedschrijving gesproken, de dag na het bezoek van Lawrence Hill aan Middelburg schrijft het Zeeuws Archief zelf geschiedenis. Het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) werd vanwege de wereldwijde betekenis opgenomen in het Memory of the World-register, een werelderfgoedlijst van Unesco. De MCC heeft 169 jaar bestaan, van 1720 tot 1889. Vanaf het midden van de achttiende eeuw werd het bedrijf een echte slavenhandelaar: er werden ruim 31.000 slaven van Afrika naar Amerika getransporteerd op 113 reizen. Al deze activiteiten zijn nauwkeurig vastgelegd in o.a. scheepsjournalen en kasboeken en bewaard. Tot in detail is beschreven voor welke goederen een slavenmeisje werd geruild, wat er tijdens een reis werd ingekocht onderweg, wie de aandeelhouders van de MCC waren en wat ze verdienden. Het archief is uniek omdat de administratie over de slavenhandel vanuit Zeeland nog vrijwel volledig intact is.
Middelburg en het slavernijverleden: een onderwerp apart. De romantisch ogende binnenstad bezit een schaduwzijde die niet door iedereen gezien wil worden. Pakhuizen, patriciershuizen, straatnamen en ook de wondere huisnaamwereld van Middelburg getuigen van dit verleden. In de achtertuin van het pand ‘Moorenlandt’ (Spanjaardstraat 45-47) zijn duizenden kaurischelpjes aangetroffen, wellicht in de tuin gedeponeerd toen ze als ruilmiddel niet meer in zwang waren. Om een indruk te geven van de verhandelde hoeveelheden: 8.000 kilo kauri's werden in West-Afrika geruild tegen 200 slaven.

Bij funderingsrestanten van een glasoven of glasblazerij (Blindenhoek 8) zijn duizenden minder goed gelukte glaskralen gevonden. Kleurige kralen werden vervaardigd in opdracht van de WIC en de MCC en in West-Afrika ingezet als ruilmiddel. Maar dan wel met verschillende kleuren en motieven want elke stam had zo zijn eigen voorkeuren.
Het meisje Aminata vroeg zich af hoeveel kaurischelpen ze waard zou zijn terwijl ze in kettinggang naar het slavenschip werd geleid. Misschien droomde ze ook van een mooie ketting van glaskralen, met helder witte kralen, glanzende zwarte kralen, maar vooral met oneindig veel andere kleuren en wonderschone motieven…

Illustratie kettinggang: zie site Lawrence Hill

The Book of Negroes werd in het Nederlands vertaald door Ine Willems. Het negerboek telt 448 pagina's.

Ester Naomi Perquin, moederdag, Grote broer en zus

2011-05-15T02:14:00.001-07:00

Dit jaar de eerste moederdag zonder een moeder om gedag tegen te kunnen zeggen. Zoonlief vierde feest in Berlijn, lieve dochter kwam terug uit Schotland. Of je wilt of niet, zo’n dag zet je aan het denken over het moederschap, hoe het was, is en misschien zal zijn. Dit mijmeren begon al eerder, enkele weken geleden, voor Pasen (23 april), trakteerde Marjan Berk ons in haar PZC-column op het prachtige en tedere gedicht Grote broer van Ester Naomi Perquin (Utrecht, 1980). Omdat deze dichteres in Zierikzee is opgegroeid beschouw ik haar als 'een beetje' Zeeuws en besteed ik op dit blog aandacht aan haar poëzie die het ontdekken meer dan waard is. Ook is het interessant om haar stadsdichterschap in Rotterdam te gaan volgen, zij mag deze functie in 2011 en 2012 vervullen.
Uit haar tweede bundel Namens de ander (van Oorschot, 2009) het volgende gedicht:

GROTE BROER
Geen vader of moeder om ons uit de bomen te halen
voor eten of slaap, de klimrijkste zomer in jaren.

Ik wilde geen staart, scheurde jurken aan flarden,
raakte met haren in takken verward – jij haalde
een schaar en ik werd een soldaat maar
het zwaard was zo zwaar en het schild
kreeg ik niet van de grond.

Jij schreeuwde me hoger – ik klom dus en klom.
warmte trok in de bomen, tot diep in de nacht
lag jij als een dier op de onderste tak.

er konden geen leeuwen of moordenaars komen.

ik hield, voor een meisje, uitstekend de wacht.

Dit gedicht ontroerde mij in de dagen rond moederdag. Niet eens omdat ik mijn moeder zo mis, dat besef heeft vanaf februari 2011 al een plekje gekregen. Ja, de fotoalbums moeten nog verdeeld en wij mogen kiezen voor toedekken met marmer, natuursteen, grind of schelpen. We kunnen er ook gras over laten groeien, er wordt toch gemaaid? Voorbij, voorgoed voorbij, vogelzang & rust & vrede.
Moederdag 2011: ‘Hey mam, ik zit nu in de bus terug van Berlijn, heb een geweldige week achter de rug, veel cultuur geproefd, prachtige stad!’ Het Delftse studentenleven krijgt vorm: een bezoek aan een designbureau, drie ‘vette’ feesten, chillen in de vele parken, street-art bekijken, de muur bezoeken, t-shirts kopen. Af en toe een berichtje naar zijn ‘zusje’ die in Schotland schapen telt, op blote voeten Edinburgh verkent, een zilverkleurig horloge met Keltisch motief aan een kettinkje koopt, kortom de tijd van haar leven beleeft in de omgeving van Lochend, temidden van ‘the fabulous Scottish countryside, from lowlands to highlands’. Hij denkt aan haar, zij denkt aan hem. Met moederdag weer thuis, hij niet (’moet slapen mam’), zij wel. De kleurige sjaal was een mooi geschenk, thanks!

Inmiddels de soms raadselachtige poëzie van Ester Naomi Perquin gelezen en herlezen. Zij publiceerde gedichten in literaire tijdschriften als De Tweede Ronde en Tirade. In 2007 debuteerde zij met de bundel Servetten halfstok, uitgegeven door van Oorschot. In deze bundel is de poëzie ‘verstaanbaar’ en voor deze bundel ontving ze in oktober 2007 te Brussel de debuutprijs Het Liegend Konijn. De mogelijkheden en de rekbaarheid van de taal worden verder afgetast in haar tweede bundel Namens de ander, verschenen in 2009 en in 2011 bekroond met de J.C. Bloem-poëzieprijs. Citaat uit het juryrapport: De J.C. Bloem-poëzieprijs wil die bundel bekronen die bewezen heeft dat de dichter in kwestie meer in zijn of haar mars heeft dan beginnersgeluk. Die meer te melden heeft dan er in één bundel past. Die groeit, die risico’s durft te nemen en verder springt, van de tweede bundel een oeuvre in. Uit 14 bundels koos de jury vijf genomineerden en kwam tot de conclusie dat Ester Naomi Perquin veel kwaliteiten van deze genomineerden verenigt in één persoon. Ik citeer: Filosofisch, grappig, onderzoekend… Haar gedichten zijn urgent, vermakelijk, diepzinnig, maar steeds messcherp.
Voor haar twee bundels heeft Ester Naomi Perquin opvallend veel prijzen gekregen, elke keer is er weer een lovend juryrapport. Het lezen van deze waarderingen helpt mij om haar poëzie te begrijpen, haar tweede bundel bevat raadselachtige gedichten die ik soms niet direct kan plaatsen en mij daarom juist blijven boeien. Ik citeer uit het rapport van de Lucy B. en C.W. van Hoogt-prijs, 2009:

De poëzie in Servetten halfstok en Namens de ander valt op door het schijnbaar gewone taalgebruik en de alledaagse, herkenbare situaties, die van een bedrieglijke eenvoud zijn, maar waarin de hele wereld doorklinkt. Perquin stelt vragen aan het leven, probeert greep te krijgen op de wereld en haar verwondering echoot in elk gedicht. De toon, helderheid en aandacht voor het gewone krijgt in een bijna achteloze vorm gestalte en onder de lichtheid klinkt steeds een droeve, melancholieke ondertoon.

Moederdag 2011 betekent ook nadenken over bescherming zoeken en geven, hoe kinderen ook elkaar beschermen. Zelfs stilstaan bij het feit dat bescherming niet altijd mogelijk is, vertrouwen kan geschaad worden. Het gedicht Toen wel uit Servetten halfstok is daar een goed voorbeeld van. Recensent Rieuwert Krol omschreef de poëzie uit Servetten halfstok treffend: Je denkt: ‘ja natuurlijk, zo is het’ en ‘mooi, maar dat is het woord niet’, maar ondertussen wordt de toon steeds grimmiger en schrijnender. Perquin lijkt het patent te hebben op mooie zinnen die al lijken te hebben bestaan voordat ze ze schreef.
Uit Servetten halfstok, 2007

Toen wel

Eerst niet – vertrouwen te over,
met sprongen tegelijk de dunste
ijslaag op, de zwakste bomen in,
eenden redden, vogels,
het grootste gemak.

Of het geloof was,
hij wist gewoon niet hoe
soms iets brak, zonder reden plotsklaps
scheurde, als een zoutzak naar beneden
- en van de dood nog evenmin.

Pas toen hij een jongen eieren
kapot zag gooien – zomaar
met naakte kuikens erin.

Messcherp, je weet dat het zo kan zijn, dat er waarheden zijn waartegen je niemand kunt beschermen. Gelukkig weet ik ook hoe vermakelijk kinderen met elkaar om kunnen gaan. Wanneer de studentenhumor over de keukentafel stuitert is het goed toeven thuis, ook al is het moederdag-ontbijt, wegens slaaptekort bij broer en zus, voorlopig en tot nader order ‘ergens of nergens’ geparkeerd. Gelukkig zingen de vogels altijd wel, ook ‘s morgens vroeg op moederdag.
Een levendig ochtendconcert. Het stemt mij hoopvol, rustig & tevreden.

Foto's: zij, vier jaar, haar eerste schooldag. Hij, haar Grote broer, vijf jaar. Hij neemt haar bij de hand en begeleidt haar.

Wales, zelfde periode, 1997. Toen samen genietend van dezelfde vakantie.

Femke Gerestein: Down the Rabbit-Hole

2011-04-25T02:01:00.000-07:00

Down the Rabbit-Hole is de intrigerende titel van de solo-expositie van Femke Gerestein die van 15 april t/m 11 juni 2011 is te zien in de expositieruimte van de Zeeuwse Bibliotheek op initiatief van de Jan van Leeuwen Stichting. Wat kan deze titel, deze inspiratiebron, zeggen over het tentoongestelde werk en wie is de kunstenares?

Femke Gerestein (Middelburg, 1982) studeerde in 2004 af aan de Kunstacademie Sint Joost te Breda en is daar nu werkzaam als vakdocent illustratie. Vanaf 2005 exposeert zij haar illustraties binnen en buiten Zeeland, haar werk getuigt van een opmerkelijk en veelzijdig tekentalent.
In de Zeeuwse Bibliotheek zijn grote tekeningen te zien, de afmeting van de tekeningen Rug 1, 2 en 3 (grafiet op papier) zijn 250 x 150 cm. Deze kunstwerken hebben ruimte nodig, zowel dichtbij als van afstand ervaar je verwondering over het sensitieve beeld en de tekentechniek. De getekende lijnen en vlakken vertellen over de emotie, de kracht en het uithoudingsvermogen waarmee ze zijn neergezet. In het openingswoord bij de tentoonstelling vergeleek Kees van der Knaap het tekenproces met een seismografisch proces: krachten, emoties worden waargenomen en geregistreerd. Uit de begeleidende tekst bij de tentoonstelling citeer ik: ‘In Femke’s recente tekeningen komen figuren voor, meestal jonge vrouwen als haarzelf. De tekeningen zijn vaak groot, dus erg aanwezig. De toeschouwer moet tegen ze opkijken. Het perspectief in de tekeningen versterkt dit beeld. Tegelijkertijd zijn de vrouwen kwetsbaar, soms naakt. Ze trekken de toeschouwer naar zich toe, maar wanneer hij dichterbij komt keren zij hun lichaam af en laten hem niet toe in hun wereld. De vrouwen lijken deze persoonlijke ruimte die is gevormd door hun eigen lichaam of het haar nodig te hebben. Soms verdwijnen ze er zelfs in.’
Down the Rabbit-Hole is de titel van het eerste hoofdstuk van Alice’s Adventures in Wonderland, een lievelingsboek van Femke Gerestein. Over verdwijnen in een ruimte gesproken, wat gebeurt er letterlijk of symbolisch in dit openingsverhaal? In het kort: Alice volgt nieuwsgierig een merkwaardig wit konijn en ziet nog juist op tijd hoe hij wegschiet in een groot konijnenhol onder de heg. ‘In another moment down went Alice after it, never once considering how in the world she was to get out again.’ Deze pure verwondering over wat er gaat gebeuren is essentieel, brengt haar naar een ruimte die volhangt met kasten en boekenplanken met hier en daar kaarten en platen aan kromme spijkers. Omdat boeken een venster op de wereld bieden, luikjes openen en kaarten posities aangeven is het vervolg belangrijk: Alice valt dieper en dieper. ‘Ik vraag me af hoeveel kilometer ik nu al gevallen ben, zei ze hardop. Ik moet zo langzamerhand bij het middelpunt van de aarde zijn … maar dan vraag ik me toch af op welke lengte- of breedtegraad ik ben aangekomen.’ Alice komt terecht in een lage ruimte met aan alle kanten deuren maar die zitten op slot. Zij vindt een klein gouden sleuteltje, krijgt daar niet één deur mee open. ‘Toen ze haar ronde voor de tweede keer deed, ontdekte ze echter een laaghangend gordijn dat ze de eerste keer niet had gezien, en daarachter bevond zich een deurtje van ongeveer veertig centimeter hoog. Ze probeerde het gouden sleuteltje in het slot en tot haar grote vreugde paste het.’ Haar is vervolgens een blik gegund in de mooiste tuin die je ooit hebt gezien. ‘Wat verlangde ze er vreselijk naar om uit die donkere ruimte weg te zijn en een beetje rond te dwalen tussen die perken met schitterende bloemen en koele fonteinen.’
Down the Rabbit-Hole, een tentoonstelling die aan het denken zet over zoektocht & verwondering & verlangen, het bewust zijn van een persoonlijke ruimte in een ‘gebied’ of context, de eigen positie in lengte- en breedtegraad. De kunst van het zoeken naar een balans tussen veiligheid en ontvankelijkheid. Of je je kwetsbaar durft op te stellen, je open wilt stellen voor iets nieuws.
Eén van de tekeningen was eerder te zien in het Onderstroom-project Kunst in containers in Vlissingen, 2009. Een tekening van een liggende vrouw, drijvend op haar golvende haar. (grafiet/houtskool op papier, 200-400 cm.) De tekst hierbij is:
Her hair spread wide;
And, mermaid-like, awhile it bore her up
(vrij naar Shakespeare)

Deze tekening verwijst naar het beroemde personage Ophelia uit het toneelstuk The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark van Shakespeare. Ze is de dochter van Polonius en de zuster van Laërtes. Wanneer Hamlet Polonius doodsteekt, begint haar gekte vorm te krijgen. Ze kan het verdriet niet aan en drijft de bewoners van Elsinore tot wanhoop met onbegrijpelijke liedjes. Later verdrinkt ze onder mysterieuze omstandigheden in een ondiepe beek.

Femke Gerestein geeft via haar website een klein overzicht van haar werk. Je kunt de Bewegende tekening in container ook echt zien bewegen via de link naar een filmpje op Flicr.
Het is interessant om o.a. via de site de veelzijdigheid in haar werk te ontdekken. In 2010 maakte haar sfeervolle poster Middelburg, 30 juni 2010, 07:01 indruk op veel bezoekers van de tentoonstelling Voorbeeldig Verbeeld. In opdracht van CBK Zeeland in Middelburg maakten acht illustratoren in het kader van de Kinderboekenweek 2010 een poster met als thema Middelburg. ’s Morgens wakker worden, naar buiten kijken om 07:01 en dit beeld weergeven. In het kunsttijdschrift Decreet 04 zegt zij hierover: ‘Ik woon in een bovenwoning in het centrum in Middelburg. Achter mijn huisje ligt een grote tuin waar nooit iemand in zit. In de tuin staan veel bomen. Daar kijk ik vaak naar vanuit mijn huis. Het is dan net alsof ik in een boomhut woon. Ik zie niemand en niemand ziet mij’.
Hide and Seek lijkt wel een steeds terugkomend thema maar is tevens de titel van een serie tekeningen, Hide and Seek 1, 2010 vind ik bijzonder & mooi.
Sfeervolle illustraties in kleur zijn te zien in het prentenboek met het thema miskraam ‘In de zee van mama’s buik’, (De Eenhoorn, 2006), een integer verhaal over een sterrenkindje dat in de zee van mama’s buik landt maar zich tijdens een storm niet kan handhaven. Ook illustreerde zij het prentenboek ‘Vertelopa’ (De Eenhoorn, 2007), waarin een opa twaalf verhalen vertelt aan zijn 7-jarige kleindochter, over vroeger, een kapitein, rovers, oorlog, waarom de wereld saai is zonder verhalen en wat niet al, totdat hij steeds zieker wordt en sterft.
Op Femke Gerestein's site zijn ook tekeningen te zien vervaardigd voor de niet gepubliceerde prentenboeken ‘De gierzwaluw en de pissebed’, 2009 en ‘De langzame weg van Dwaal’, 2010
Femke Gerestein maakte omslagillustraties voor o.a. het jeugdliteratuurtijdschrift Leeswelp en Leeswolf. Voor Zeeland, het tijdschrift van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (jrg. 16, nr. 4, 2007) verzorgde zij niet alleen de omslag maar zijn beeld en vormgeving bij acht gedichten van Emma Burns tevens van haar hand. Bijzondere en sfeervolle illustraties.
Femke Gerestein werkt samen met 13 andere kunstenaars in de Kunstwerkplaats Kipvis in Vlissingen. Mooie, ruime ateliers in een voormalig schoolgebouw. Hide and seek, ook hier: de kunstwerkplaats biedt ruimte voor het persoonlijke autonome kunstenaarschap, een eigen atelier. Daarnaast ook de veiligheid, inspiratie en uitdaging om met andere kunstenaars nieuwe projecten te ontwikkelen in de voortdurende zoektocht naar een plaats in een gebied, van container tot rabbit-hole, van sterrenhemel tot het middelpunt van de aarde, kortom: een plaats in het wonderland van de kunst.

Afbeeldingen:
1. Uitnodiging solo-expositie 'Rug 1'

2, 3. Alice, illustratie van Arthur Rackham

4. Her hair spread wide...

FRAME & idols: tentoonstelling in Galerie 'T'

2011-04-11T10:06:00.000-07:00

In de Middelburgse Galerie ‘T’ is tot en met 14 mei 2011 een tentoonstelling te zien van kleurrijke taferelen: aan de muren hangen wijnkistjes met daarin bijzondere composities met barbiepoppen en heel veel meer… Vanaf de opening van deze tentoonstelling op 3 april, waar ik voor het eerst de kunstenaar Frank van der Meijden zag, raakte ik gefascineerd door zijn prachtige, kleurrijke objecten. Een gevoel van vrolijkheid en blijdschap maar tegelijkertijd van weemoed overviel mij. Schoonheid kan confronterend zijn. Frank van der Meijden wil de bezoekers aan het denken zetten, dat lukt hem uitstekend. Frame & fame zijn de kernwoorden van de tentoonstelling. De Zeeuw Frank van der Meijden uit Dishoek, landelijk bekend van zijn werkzaamheden als manager bij Doe Maar en Bløf, heeft voor zijn artistieke werk de naam FRAME aangenomen, FRAnk van der MEijden. Hij wil nu op eigen merites beoordeeld worden. Zoals hij zelf mooi zegt: "Ik heb altijd voor anderen gewerkt, nu wil ik zelf iets zeggen." In de rust van zijn eigen atelier lukte het om het hoofd vrij te krijgen, was het mooi om door deze hobby te ontdekken dat er veel meer creativiteit in hem aanwezig was. In Galerie ‘T’ is de volgende toelichting van hem te lezen: “Toen ik zo’n 2 jaar geleden besloot om te stoppen met werken, besloot ik ook om nu eens mijn eigen creativiteit de vrije loop te laten. Ik begon kitsch en poppetjes te verzamelen om daarmee in wijnkistjes 3 dimensionale verhalen te gaan maken. Soms gewoon voor mijn eigen plezier, soms om de kritiek die ik op bepaalde zaken had te verwerken en te spuien. Tot mijn niet geringe verbazing raakte ik al snel ‘verslaafd’ aan deze bezigheid en vroeg een vriend mij een keer in zijn ruimte te exposeren voor de Middelburgse Kunstroute. In eerste instantie wilde ik dat niet, maar liet me uiteindelijk overhalen. Voor mij telt vooral het plezier wat ik heb bij het maken van deze objecten.’

Op de site van kunstenaar Frame, www.frame-web.nl/foto.html getuigen de foto's van zijn oeuvre van dit creatieve plezier. Voor een kennismaking met Frame zou je op deze site de video Frame expo 4-7-2010 kunnen bekijken.

Met het tafereel ‘Idols’ is het duidelijk dat Frank van der Meijden alias FRAME, zijn mening neerzet. Een parodie op de talentenjachten, de glitter en glamour. Zijn afkeer van tv-programma’s waarin ‘ idols’ gecreëerd en vereerd, gebruikt en misbruikt worden is groot, de wereld waarin mensen worden uitgebuit om ze te kijk te zetten. Om die reden heeft hij aan de zijkant van het Idols-kistje bij jury en publiek, de symbolen van dommigheid, spijkertjes door de hoofden gejaagd. Zelf heeft hij de groep Bløf altijd beschermd, de artiesten gebruiken als ‘promotiemiddel’ heeft hij altijd vermeden. Maatschappijkritiek is ook te zien in het werk Big Brother waarvoor computerprints als basis gebruikt zijn. De mens als marionet laat zich het hoofd op hol brengen door allerlei ‘schakelingen’, de waan van de dag, de jacht naar roem. Let wel: dit is mijn interpretatie, voor wat die waard is.

Via internet en rommelmarkten verzamelt FRAME materiaal voor zijn werken. Barbiepoppen, kraaltjes, pareltjes, kroontjes, bloemen, beeldjes, knopen met allerlei schittering, kerstverlichting, mooie stofjes, kerstversiering, muziekdoosjes. Veel voorwerpen worden bewerkt en beschilderd, daarna krijgen ze een plaats in de eveneens beschilderde wijnkistjes. Het zijn ‘driedimensionale verhalen’, ieder kistje is een nieuwe wereld. Niet alleen de taferelen zijn fascinerend, met groot gevoel voor kleur zijn de 'onderdelen' gerangschikt, heel mooi om te zien. Ook Galeriehoudster Lia Hector, enthousiast vanaf het eerste moment dat zij deze kunst zag, bewondert de eenheid van kleurgebruik, de harmonie. Van afstand lijken de frames hierdoor abstracte schilderijen, kom je dichterbij dan gaat er een hele wereld voor je open, zoveel details te ontdekken en betekenissen te vinden, te vermoeden of zelf toe te voegen. Met ogen ‘van binnenuit’ mag je zelf ervaren wat kunst met je doet. De titels van de frames verwijzen eveneens naar de wereld van glamour en glitter. Eye-catcher is 2 Madonna’s 1, twee stralende madonna’s met kind, musicerende engeltjes, kroontjes, allerlei stofjes, verlichting. Zelfs de foto van dit tafereel die ernaast hangt is mooi om te zien. Aan de andere kant van de tentoonstellingsruimte hangt 2 Madonna’s 2, een vergelijkbaar tafereel maar met een geheel andere kleurstelling en sfeer. In Het offer zien we veel groentinten waaronder gifgroen. Het is een verontrustend tafereel, het verbeeldt de waanzin van het offer dat gebracht moet worden om de status van idool of de top te bereiken. Naast Idols en Il Teatrico hangt Dancing through the night, sfeervol uitgevoerd in de nachtkleuren blauw en rood. Tot in de details fotogeniek maar dit geldt eigenlijk voor alle frames. Van drie taferelen zijn alleen de foto’s te zien: de serie The Last Barbie 1, 2, en 3. De ondertitel van deze serie: ‘Everything what’s beautiful wil be destroyed by its own kind.’ Niet onvermeld mag blijven het frame Hemelse muziek, uitgevoerd in wit- en blauwtinten. Veel muziekinstrumenten zorgen voor een troostrijk vooruitzicht, ook de drie muziekdoosjes of speeldoosje bovenop de lijst beloven dat het wel goed komt aan het einde van de ladder naar die top, but heaven can wait...

Meer informatie over het werk van FRAME is te vinden in het artikel 'Je gaat het pas zien als je het doorhebt' van Ernst Jan Rozendaal, hij is de schrijver van het blofblog, zie http://www.blofblog.nl/.

Bij de tentoonstelling in Galerie 'T' is ook een prachtige video te zien. Ernst Jan Rozendaal maakte deze samen met zijn PZC-collega Cynthia de Heer; voor een cursus camerajournalistiek moesten zij een kort item filmen en monteren. Deze video is een kunstwerk op zich geworden en geeft een meerwaarde aan de tentoonstelling. Veel beelden, vooral de detailopnamen, bezitten vanwege de kleurenharmonie een bijzondere esthetische of artistieke en verstilde schoonheid. Voor mij beeldende kunst in optima forma. Behalve het plezier van het kijken maakt deze tentoonstelling mij ook weemoedig. Als moeder van een dochter weet ik waar de barbiepoppen op zolder liggen: in een grote houten verhuiskist met de naam Caljauw erop geschilderd. Ook weet ik dat zij na de zomer gaat studeren in Cambridge, haar lang gekoesterde wens. Haar weg naar een ideaal dat zij wil bereiken, niet omdat het moet, alleen omdat zij het wil. Ik vraag me af of ik mijn dochter op een voetstuk heb gezet. Alleen al het noemen van Cambridge kan 'ijdel' overkomen, het is niet meer dan de werkelijkheid. In Galerie ‘T’ trekt haar hele jeugd even voorbij, samen met het besef dat mijn harpspelend meisje de wereld gaat verkennen. Some ways you have to walk alone, my idol, dancing through the night, dancing through life. Toch wens ik haar een schitterende toekomst vol glamour en glitter! Mijn idool met een ideaal, tja.

Tot slot: Wie meer wil weten over de geschiedenis van de Barbie kan bij Galerie 'T' de straat oversteken en de Zeeuwse Bibliotheek bezoeken. Leestip: Barbie 50 jaar Barbie in beeld / Jennie D'Amato. Uitgeverij Kosmos, 2009 Bijzonder aantrekkelijk vormgegeven, een heerlijk boek voor alle fans.

Afbeeldingen: Idols, 2 Madonna's 1, detail uit 2 Madonna's 1

Keepvogel en Kijkvogel in het spoor van Mondriaan : een boogiewoogie-prentenboek

2011-03-30T12:01:00.000-07:00

In het spoor van Mondriaan, de Boogie Woogie dansend, verovert dit nieuwe prentenboek over Keepvogel en Kijkvogel in 2011 vast en zeker een mooie positie binnen de jeugdboeken die over kunst gaan. Ouders en kinderen die van verbeelding en schilderkunst houden, leerkrachten en leerlingen die met kunst bezig zijn zullen zeker geïnspireerd worden door dit kleurrijke boek over Mondriaan. Voor de jeugdige lezers in Zeeland is dit zeker een aan te bevelen boek!

Eerst: wie was Mondriaan, wie is Keepvogel?

Piet Mondriaan (1872-1944), één van de grootste pioniers van de abstracte schilderkunst, had iets met Zeeland, vooral met de badplaats Domburg waar hij, zo'n honderd jaar geleden, regelmatig kwam. Hij hield van de Zeeuwen, de kunstenaars, het landschap, de duinen, de zee en het Zeeuwse licht. Keepvogel en Kijkvogel in het spoor van Mondriaan van Wouter van Reek is een kunstprentenboek, uitgegeven door het Gemeentemuseum Den Haag en uitgeverij Leopold. Het Haagse museum heeft de grootste Mondriaancollectie ter wereld met als topstuk Victory Boogie Woogie dat Mondriaan in 1944 maakte en dat ook een rol speelt in het prentenboek waarin Keepvogel onze gids zal zijn.

De eerdere vijf Keepvogelverhalen van Wouter van Reek zijn inmiddels alom bekend, de site van Wouter van Reek blijft een verkenning waard: filmpjes kunnen gedownload worden van de tekenfilmserie over Keepvogel, uitgezonden door de VPRO tussen 2000 en 2007.

Keepvogel, de altijd in een rode cape gehulde loopvogel gaat nooit op stap zonder zijn trouwe hondje Tungsten. Hij vindt dingen uit en is ook nog eens naïef en heerlijk eigenwijs. In dit nieuwe verhaal gaat Keepvogel met zijn vriend Kijkvogel, die volgens een foto op de achterzijde van het boek, met zijn postuur en bril veel weg heeft van Piet Mondriaan, op zoek naar een nieuwe toekomst vol dingen die nu nog niet bestaan. Hoe doen ze dat, op zoek gaan naar wat er nog niet is? Waar zoek je dan? Kijkvogel gaat samen met zijn hondje Foxtrot op pad maar Keepvogel twijfelt aanvankelijk: Als je afwacht komt de toekomst toch vanzelf? Met zijn trouwe hondje Tungsten besluit hij Kijkvogel achterna te reizen. Ze lopen door een landschap met een molen, water en bomen maar al snel verandert het landschap, zoals ook de landschappen in het werk van Mondriaan gaandeweg veranderden. Ze komen in een stad die veel op New York lijkt, de stad waar Mondriaan vanaf 1940 woonde. Toch ook een stad, een metropool, type Tokio, met Aziatische invloeden. Het lijkt wel alsof Keepvogel en Kijkvogel weten dat de toekomst nu ten oosten van ons ligt en niet meer ten westen.

In deze stad komt de toekomst dichterbij wanneer Keepvogel en Tungsten de metro of ondergrondse trein nemen, kennismaken met de drukte, de haastige reizigers, de geluiden en lichten van de stad. Keepvogel en Tungsten raken elkaar kwijt, een zoektocht volgt. Wanneer Keepvogel een plattegrond – in Mondriaanstijl – bestudeert ziet Kijkvogel hem daar staan. 'Keepvogel? Wat doe jij hier?' zegt Kijkvogel. 'Ben je ook op zoek naar de toekomst?' 'Nee, ik zoek Tungsten,' zegt Keepvogel. 'Hij is verdwaald.' 'Honden verdwalen niet,' zegt Foxtrot, het hondje van Kijkvogel, 'Je bent zeker zelf de weg kwijt.' Hoe het verhaal allermodernst, allerwildst en allerswingendst eindigt in het museum waar Kijkvogels laatste schilderij te bewonderen valt, mag je zelf, in jouw toekomst, gaan ontdekken.

Alles in dit prentenboek ademt de sfeer en stijl van Mondriaan. Bij de boogiewoogiestijl in de pianomuziek speelt de linkerhand en zeer strak ritme terwijl de rechterhand allerlei bluesloopjes in verschillende maatvoering mag spelen. Van de eerste tot de laatste bladzijde danst de Boogie Woogie door dit kunstboek. Het verhaal begint met prenten die verwijzen naar de figuratieve periode maar al snel, via het kubisme, komen de meer abstracte schilderijen het verhaal binnen. Wouter van Reek tekent tot in detail een heel bijzonder stadsbeeld met strakke geometrische figuren en vormen in de Mondriaankleuren rood, geel en blauw (de primaire kleuren) met daarnaast zwart, wit en grijs. Zelfs de vierkante lijfjes van de hondjes zijn in Mondriaanstijl getekend. Het verhaal zelf, de wegen & omwegen, de verwondering, het thema lost and found, de filosofie, de humor en tenslotte de muziek zorgen voor de soul & blues. De verhalen over Keepvogel zijn altijd complex en toegankelijk tegelijk. Van Reek stelt filosofische vragen, zoals wat is oneindigheid, wat betekent modern zijn, kan iemand gewoon uit zichzelf modern zijn, wat mis je wanneer je niet zoekt, maar rustig thuis blijft? Of moet je blijven streven naar het moderne? Kortom een prentenboek dat niet alleen veel informatie bevat over het werk van Mondriaan maar kinderen ook aan het denken kan zetten. Op verschillende manieren kan dit prentenboek bruikbaar zijn: als gewoon kijk- of zoekboek voor de onderbouw, als voorleesboek voor kinderen vanaf een jaar of zes. In middenbouw en bovenbouw te gebruiken als introductie op het werk van Mondriaan of bij lessen over kunst, zoals de periode van figuratieve naar abstracte schilderkunst. Opvallend is dat de naam Mondriaan, behalve in de titel, niet in het verhaal voorkomt! Iedereen die met dit verhaal aan de slag gaat wil ik een tip geven: zoek op YouTube een aardig muziekje, begin de zoektocht naar de kleurrijke toekomst met een swingende Boogie Woogie!

Vanaf 17 september 2011 is de tentoonstelling Mondriaan en De Stijl te zien in het Gemeentemuseum in Den Haag. De originele prentenboekillustraties van Wouter van Reek zijn al vanaf 2 juli te zien, deze tentoonstelling zal ook eerder eindigen. Het is aan te bevelen de site van het Gemeentemuseum in de gaten te houden.

Piet Mondriaan begon als landschapschilder. Hij zocht zijn hele leven naar een nieuwe schilderkunst, de Nieuwe Beelding noemde hij dit. Zeeland, Walcheren, Domburg en Mondriaan zijn met elkaar verbonden. In het boek voor de jeugd Mondriaan voor beginners, zijn leven & werk : een kennismaking, 1995 is voor leerlingen veel informatie te vinden over de Zeeuwse periode. In september 1908 kwam hij voor het eerst in Domburg, toen al een bekende badplaats. Met een schetsboekje in zijn hand liep hij graag door de duinen en langs het strand. Tegen zonsondergang zat hij op het hoogste duin en keek naar het veranderen van het licht op de zee. Hij hield van dit Zeeuwse licht, het licht dat in Domburg anders was dan in Winterswijk waar hij een deel van zijn jeugd doorbracht. Hij kwam er jaarlijks terug en nam deel aan tentoonstellingen. In 1911 werkte hij een tijdlang in Veere. Op Walcheren ontstonden de beroemde series schilderijen van onder meer de kerktoren van Domburg, de vuurtoren van Westkapelle, duingezichten en boomstudies, waarbij de vormen steeds schematischer werden. Werken uit de serie Pier en oceaan, geïnspireerd op de paalhoofden van Domburg, bestaan uit horizontale en verticale zwarte lijntjes. Een beroemd schilderij uit de vroege periode is Molen bij zonlicht (1908) waarin hij onderzocht hoe hij het effect van zonlicht zo intens mogelijk kon laten zien. Hij beperkte zich tot rode, gele en blauwe tinten: alleen de primaire kleuren. Mondriaan zag licht als een levenskracht die hij zichtbaar wilde maken. Daarom had hij een voorkeur voor landschappen waarin het licht op een bijzondere manier te zien was. Hij werkte bijvoorbeeld bij ondergaande zon of bij maanlicht. Wereldberoemd werd het schilderij Avond; De rode boom (1908-1910). Het was wennen, niet iedereen begreep deze andere schilderkunst. 'Die man is totaal in de war', schreef een criticus. Maar de mening van anderen liet Mondriaan koud. Hij ging zijn eigen weg. 'Ik ben nooit bang, ook niet voor de duivel', schreef hij aan een kunstenares. Mondriaan vertrok in 1912 naar Parijs. Vanaf dat moment signeerde hij zijn schilderijen met Mondrian behalve zijn tekeningen van bloemen, die hoorden bij zijn verleden. Vanaf 1940 woonde hij in New York, alleen in een moderne stad kan een moderne schilder wonen, was hij van mening. Zeker New York, de stad met wolkenkrabbers, een bijzondere plattegrond-met-orde, straten met nummers, sprak hem aan. Met betrekking tot musea had hij een opvallende mening: hij wilde een ander museum. Niet de mensen op de schilderijen moesten dansen maar de bezoekers. Hij wilde het museum veranderen in een 'bar-dancing', zelf danste hij graag. De charleston en foxtrot waren in de jaren twintig moderne dansen, de bewegingen waren net zo strak en recht als de lijnen op zijn schilderijen.

Hij was een groot muziekliefhebber, hij hield van jazz-muziek. Zijn enthousiasme voor de nieuwste dansmuziek, de swingende Boogie Woogie was groot, hij verwerkte het opgewekte ritme van de Boogie Woogie in meerdere schilderijen. Hij werkte een jaar aan Broadway Boogie Woogie en verkocht dit schilderij voor 600 dollar. Het beroemde schilderij Victory Boogie Woogie is in wezen een optimistisch schilderij, een visuele overwinningsdans met een compositie in ruitvorm, een beweeglijk evenwicht. Hij heeft het niet af kunnen maken. In 1944 liep hij een longontsteking op waaraan hij binnen enkele dagen overleed in zijn geliefde stad New York.

Tot slot: Mondriaan was een bescheiden man. In 1932 schreef hij bijvoorbeeld aan een echtpaar dat een schilderij van hem had gekocht: 'Ik hoop dat het u altijd vreugde zal geven; een beetje zon en dus een beetje helderheid.'

Door de zoektocht van Keepvogel is hij gelukkig weer even onder ons.

Voor het schilderij De rode boom (1908) koos hij expressieve kleuren. De boom is rood, een kleur van passie, warmte, energie en beweging. Het blauw is koel: de kleur van de geest, helderheid, ruimte en eeuwigheid. In Keepvogel en Kijkvogel in het spoor van Mondriaan ligt Keepvogel onder deze boom over de nieuwe toekomst na te denken…

Het Zeeuws Museum in Middelburg heeft een Mondriaan in de collectie, een blauwe appelboom.

Blauwe appelboom in golvende lijnen I, ca. 1908 (olieverf op papier gezet op canvas) 27,2 x 38,4 cm. Collectie: Zeeuws Museum, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt. Foto: Ivo Wennekes *Recensente Coosje van der Pol bespreekt dit prentenboek in het onovertroffen tijdschrift over jeugdliteratuur Leeswelp, nr. 2, 2011 Afbeeldingen: Strand bij Domburg, 1909, olie op doek, 33,5 x 43 cm /Collectie: Kröller-Müller Museum Otterloo Duin III, 1909, olie op karton, 29,5 x 39 cm / Collectie: Haags Gemeentemuseum Leestip: Mondriaans Alfabet / Bianca Stigter, 1997. Mondriaan in het Gemeentemuseum Den Haag / Hans Janssen, 2008. Mister Orange / Truus Matti, 2011. Leesboek over Mondriaan in New York voor kinderen vanaf 9 jaar. Eveneens een uitgave van uitgeverij Leopold i.s.m. het Gemeentemuseum in Den Haag. Zie ook: informatie over de Zeeuwse canon op http://www.geschiedeniszeeland.nl/, venster 43: Mondriaan in Domburg 1908-1916.

Yvette Lardinois: over Full House & thuis, een eland & Zeeland

2011-03-23T11:59:00.000-07:00

Motto: het is alsof jij in mij woont, je thuis voelt in mijn huis

In de Middelburgse presentatieruimte CAESUUR zijn bijzondere objecten, keramiek en tekeningen met of zonder textiele materialen te zien van beeldend kunstenaar/keramist Yvette Lardinois. De ruimte waarin haar werk wordt tentoongesteld is een kunstwerk op zich. Het ontwerp Full House van architect Johan de Koning van het Laboratorium voor Architectuur (Rotterdam, Middelburg en Szczecin/Polen) dient sinds medio 2010 als ‘ontvangstruimte’ & uitdagend podium, de wisselende tentoonstellingen die er plaatsvinden zijn installaties of concepten die worden gepresenteerd in het permanente tentoonstellingsobject Full House. Dit is het model op ware grootte van een volledig woonconcept niet groter dan 25 m², een inzending voor de International Design Competition in Zuid-Korea in 2002 en bekroond met de tweede prijs. Full House is een consequent geminimaliseerd woonprogramma. De uitwerking is gebaseerd op scheiding van woonfuncties, uitgesplitst in wonen, spelen of werken, eten, slapen, baden en een darkroom. Iedere functie is ondergebracht in een verrijdbaar segment, deze zijn onderling te verschuiven. Het klinkt ingewikkeld, toch kan de gebruiker de ruimtes gemakkelijk veranderen en aanpassen aan zijn/haar specifieke wensen. Full House is als ontwerp een zoektocht naar de intieme betekenis van het wonen in een huis. Door architectuur in verband te brengen met beeldende kunst, literatuur, cinema en poëzie weet Johan de Koning (en CAESUUR) de horizon van bezoekers te verbreden en te verrijken. Yvette Lardinois stelde zichzelf als opdracht om met inbreng van haar werken een THUIS in een ‘huis’ te creëren. Dit idee is ontstaan naar aanleiding van gesprekken met Johan de Koning. Zijn belangrijke inspiratiebron is de roman Giovanni’s Room van James Baldwin, met name de zin: “Misschien is thuis geen plaats, maar slechts een onherroepelijke (bestaans-)voorwaarde”. Met schalen, wandobjecten en tekeningen heeft Yvette Lardinois dit gevoel ‘overgebracht’. De uitstraling van haar levenslust, haar werk met de Zeeuwse details en haar kleurgebruik voelt als thuiskomen. Yvette Lardinois (Waalwijk, 1960) heeft de ruimtes ingericht met objecten die verwijzen naar emoties die in ieders leven plaatsvinden. De herinnering aan het plotseling overlijden in 2005 van haar levenspartner Jan Goossen heeft haar geïnspireerd tot het ‘verbeelden’ van traan- of druppelvormen in tekeningen en keramische objecten. De uitstraling is er een van vitaliteit, geen sfeer van melancholie of verdriet, eerder een gevoel dat toch de zon doorbreekt en vreugdetranen brengt. Uit een persbericht van Caesuur citeer ik: ‘De lege keuken krijgt een karakter en de voormalige wasplek wordt voorzien van een grote keramische schaal met druppels tranen. In de doucheruimte vinden verwijzingen plaats naar de plekken waar de douchebak en kraan zouden zijn aangelegd. De huiskamer krijgt een eigen sfeer door tekeningen en kleine keramische objecten die aan de muur hangen. In de slaapkamer is rust. Daar liggen tabletten gebakken klei die diep zijn geglazuurd als kussens op een bed. De tranen die geplengd worden en die vastgebakken lijken in klei en glazuur. Soms zijn het bittere tranen maar vaak ook vreugdetranen wat te zien is aan de kleur en structuur van de objecten en de tekeningen. Johan de Koning heeft het huis een darkroom gegeven. Dit is het donkere of geheime deel van het huis. Het is de boventallige behoefte die nodig is voor de balans in het huis. Yvette Lardinois vult deze ruimte en creëert er een plek waar men tot bezinning komt’. In deze darkroom staat ons, in de draaglijke lichtheid van het bestaan, een eland, de Koning van het bos op te wachten. Uit een prachtig artikel in Keramiek (jrg. 37, nr. 1, febr. 2011) citeer ik vrij: Het leven van Yvette Lardinois kreeg een andere wending na de ontmoeting met haar Noorse vriend Frank Åsnes. Hij draait haar schalen, door hem komt zij regelmatig in Scandinavië. Het gevolg is dat in haar werk Noorse invloeden zichtbaar worden, het verkeersbord met de eland zien we nu in Caesuur terug. De eland is voor Yvette Lardinois een metafoor voor haar gevoelens: van het trage verwerkingsproces waarin zij langzaam vooruitging tot de herinneringen van nu. De eland is traag, elegant en gestaag. Het ene beeld roept het andere op en de persoonlijke beelden leiden naar een meer universele beeldtaal. De eland werd voor Yvette het symbool van haar Noorse nieuwe wereld, een nieuw landschap en rust. Het oer-beest dat gestaag doorloopt en de hobbels van het leven neemt, een symbool voor hoop en doorzettingsvermogen. Yvette is recentelijk groter gaan werken: haar serie “Eland, koning van het bos” zou in Middelburg mooi in grote panden voor de ramen kunnen hangen. De lichtheid van het nu is ook in de schalen en wandobjecten te zien, door de openingen kunnen licht en schaduw vrij spel krijgen. Eerdere werken van Yvette Lardinois waren, na 2005, aards, meer gesloten en somber, de werken van de laatste twee jaar zijn lichter van toets, frivoler en kleurrijker. Nogmaals een citaat uit Keramiek: ‘Er is meer licht en lucht in gekomen, hoewel een zekere ingetogenheid wel een belangrijk kenmerk is gebleven. De tekeningen en aquarellen van zes jaar geleden waren verzamelingen van stippen, druppels of tranen die serieel, in grote aantallen en rechthoekige blokken op papier werden geplaatst. Alsof het verdriet even geparkeerd moest worden zodat er ruimte vrijkwam voor een nieuw werk. Pas enkele jaren later werden diezelfde tekeningen voorzien van textiele draden, paillettes, kraaltjes en kantjes (ze leerde zelfs kantklossen), vaak onderdelen van Zeeuwse streekdrachten. Hierdoor werd niet alleen een verbinding tot stand gebracht tussen afzonderlijke elementen, maar verbond Lardinois zich ook met haar omgeving'. In haar woonplaats Vrouwenpolder komen nieuwe kleurrijke werken tot stand. Wellicht laat zij zich inspireren door het Zeeuwse landschap, voelt zij zich thuis in de ongereptheid van het natuurgebied Oranjezon, onderdeel van de Manteling van Walcheren. Duingebied & dennenbos, meidoorn & egelantier, geelhartje & borstelbies, melkkruid & dwergzegge. Een thuiskomen in het echte, maar ook emotionele landschap? In Oranjezon voelen reeën zich thuis, ook een flinke populatie damherten voedt zich in dit landschap. Geen elanden, wel, voor wie daar oog voor heeft, symbolen van een vitaal, elegant, kleurrijk, kwetsbaar en prachtig Zeeuws kunstenaarschap. Ik hoop dat Yvette, ook al zou zij gaan reizen, bij ons blijft ‘wonen’ en zich in Zeeland thuis blijft voelen.

Het literaire element in deze tentoonstelling is het toepasselijke gedicht Anecdote of the jar van Wallace Stevens, door Johan de Koning op een van de wanden aangebracht.

Anecdote of the jar

I placed a jar in Tennessee
And round it was, upon a hill.
It made the slovenly wilderness
Surround that hill.

The wilderness rose up to it
And sprawled around, no longer wild
The jar was round upon the ground
And tall and of a port in air

It took dominion everywhere.
The jar was gray and bare.
It did not give of bird or bush
like nothing else in Tennessee

Wallace Stevens, Amerikaanse dichter uit de jaren vijftig, melancholiek. Somber over de vermeende vooruitgang. Gefascineerd door thema's als locaties, het waarnemen, lege plekken. Essay-bundel over de poëtische verbeelding verscheen onder de titel The necessary angel, 1951. Volgens Yvette is het gedicht over the jar, een pot/kruik, bijzonder treffend: ‘Want als object temt hij als het ware de omgeving en in de laatste strofe maakt het overal zijn huis (of thuis, dat is in dit gedicht nogal vaag): dus van specifieke plek tot woonplaats overal’. Voor meer informatie over Yvette Lardinois: zie http://www.yvettelardinois.nl/

Yvette, voor jou! Het ga je goed! Dat veel kunstliefhebbers de weg naar jouw atelier mogen weten te vinden!

Uit: De Sprookjeswereld van John Bauer, Lemniscaat, 1976

Illustratie bij: Het sprookje van eland Springop en prinsesje Wollegras

Afbeelding bij begin van de tekst: Vreugdetranen Aquarel, gemengde techniek, 2009. Zo mooi en zo Zeeuws! Axels borduurwerk, verwijzend naar de Axelse beuk, met kralenwerk en pailletjes. Een hommage aan de in 2009 overleden Zeeuw Han van den Broeke. De basis tekende Yvette na het overlijden van haar levenspartner, enkele jaren later, in 2009, is er tijd voor kraaltjes, pailletjes en tranen van vreugde. De kleuren zijn oranje, alsof de zon doorbreekt, thuiskomen, in de omgeving van Oranjezon. Afbeeldingen: uit Decreet, nr. 3 Stille tranen. Uit Keramiek Vreugdetranen, Tegenwind, Eland (in zwart), Open hart

Bronvermelding: artikel Yvette Lardinois: traanvormen in objecten, schalen en tekeningen symboliseren herinnering / door Piet Augustijn, foto's van Ivo Wennekes In: Keramiek : tweemaandelijks magazine van de Nederlandse Vakgroep Keramisten, jrg. 37, nr. 1, febr. 2011 Kijktip: Caesuur heeft een digitaal boek gemaakt van de tentoonstelling van Yvette Lardinois.

http://www.caesuur.nl/index.php?page=2011 full-house kunstmachine-6---yvette-lardinois full-house-met-vreugedetranen

Krullebol-Steilhaar In het Vlissingen van Geert van Oorschot / Arjen Fortuin

2011-03-19T03:50:00.000-07:00

Krullebol-Steilhaar In het Vlissingen van Geert van Oorschot is de titel van Slibreeks nummer 133, een uitgave van het Centrum voor Beeldende Kunsten (CBK) te Middelburg. Arjen Fortuin, NRC-recensent en biograaf van uitgever Geert van Oorschot (1909-1987) werd gevraagd de tekst te schrijven voor dit Zeeuwse literaire kleinood. Deze uitgave verschijnt tijdens de Boekenweek 2011 die als thema heeft: Curriculum Vitae – Geschreven portretten. Arjen Fortuin hoopt in 2012 de volledige biografie van Geert van Oorschot te voltooien. Slibreeks nummer 133: een voorafje, een amuse, een op zichzelf staand verhaal. Feit is dat Geert van Oorschot uiterst amusant en genadeloos kon schelden op het Vlissingen van zijn jeugd, feit is nu ook dat Arjen Fortuin in Krullebol-Steilhaar overtuigend laat zien dat het door Geert van Oorschot geschetste beeld van het Vlissingen van toen niet altijd overeenstemde met de werkelijkheid die veel genuanceerder was. De presentatie van Krullebol-Steilhaar vond plaats op heilige grond, in het pand Badhuisstraat 64 (de villa) waar Geert van Oorschot ook heeft gewoond. Althans, dit was te lezen in de officiële uitnodiging. Achteraf gezien was dit net niet helemaal waar, en toch bijzonder toepasselijk. Niemand anders dan Geert van Oorschot verzon zijn eigen waarheid, sterker nog: niet met feiten maar vooral met fictie verdiende hij later als uitgever zijn brood.

Een halve eeuw nadat hij op zeventienjarige leeftijd met fiets en koffertje Vlissingen verliet, schrijft Geert van Oorschot in het verhaal Een causerie dat hij de stad haatte om alle vernederingen, pesterijen en verschrikkingen die er in zijn jeugd hadden plaatsgevonden. Hij schrijft over zijn HBS-tijd waar hij vijf lange jaren spitsroeden heeft gelopen omdat ze thuis arm, koppig en trots en socialist waren. In het ogenschijnlijk hilarische verhaal Een causerie lezen we dat hij terugkeert om een lezing te geven, het verhaal eindigt evenwel ontroerend. Na de lezing ontmoet hij bij de uitgang ouders van een jonge vriend die alleen maar even goedendag wilden zeggen. ‘Hoe graag had ik even met hen gesproken en hoe graag was ik even met hen mee naar huis gegaan.’ Met haat & liefde schreef hij pas op latere leeftijd over Vlissingen, zijn bescheiden literaire oeuvre speelt zich er vrijwel geheel af. De verhalenbundel Twee vorstinnen en een vorst verscheen in 1974, Mijn tante Coleta in 1976. De verzamelbundel De Vlissingse verhalen van R.J. Peskens verscheen in 1995, deze bundel wil ik iedereen aanraden! Hij koos de naam Peskens omdat een oude anarchist uit Vlissingen zo heette, de initialen R.J. ontleende hij aan de voornamen van twee van zijn geliefde dichters: Richard Minne en Jan van Nijlen.
Biograaf Arjen Fortuin verkent drie vragen: hoe was het werkelijk in Vlissingen voor hem, wat maakte hij er eigenlijk precies mee, wat is er over van de stad die hij bewoonde en daarna vastlegde?

In januari 2011 reist Arjen per trein, wat is het ver weg, naar Vlissingen en gaat hij op zoek naar de ‘roots’ van de schrijver van Oorschot en zijn verhalen. ‘Eigenlijk moet je deze badplaats niet op een sombere winterse dag bezoeken. Als het waar is dat eskimo’s duizend woorden voor sneeuw hebben, zullen de Vlissingers wel duizend woorden voor grijs hebben.’ Station, zeedijk, De Scheldewerf, foto’s van arbeiderswijken, de Machinefabriek. Op de plaats van het geboortehuis, Paardenstraat 18, staan nieuwbouwwoningen. Op de plaats van de Slijkstraat, waar zich ooit het rijtje huizen met Slijkstraat 3 bevond, staat al maanden niets meer. Hoog opgeschoten gras, afval, een bord van een sloopbedrijf. In het beroemde verhaal De kolenboer schetst van Oorschot een onvergetelijk triest beeld van deze straat en bewoners: troepen ongewassen kinderen met rachitisbenen, krotten, stront, verval, dronkaards, smurrie, ontbinding. Daarin overdreef hij, stelt Arjen Fortuin, foto’s uit begin vorige eeuw laten geen luxehuizen zien, maar alles staat netjes overeind. We volgen de wandeling verder: de Gevangentoren, de plaats van de verdwenen Bomvrije Kazerne, de Grote Markt. Daar staat nu, net als honderd jaar geleden, een lagere school. Niet meer de Grote Marktschool of destijds officieel ‘School D’, wel de Frans Naereboutschool. Een prachtig interview uit 1983 met oud-leerling G.A. van Oorschot, leerling van 1915-1919, is te vinden op de website van de school. Klik HIER als je meer wilt weten over die tijd van lei, griffels en griffeldozen. De tijd van buitenspelen, ‘buut met de blikken bus’, knikkeren, tollen en klakkeren. Het voorrecht om de kolenkit te mogen vullen. Ook de foto’s bij dit interview geven een mooi tijdsbeeld. (kijk bij het onderwerp geschiedenis)

Wat maakte Geert van Oorschot nu precies mee, hoe was de werkelijkheid, voor zover dat te achterhalen en te beantwoorden is.
Geert van Oorschot was een buitenbeentje. Vader Levinus en moeder Jewanne waren socialisten, anarchisten en wat ‘erger’ was: ze waren niet gelovig. In het begin van hun huwelijk hadden ze in het bevolkingsregister hun religie (‘RK’ en ’NH’) laten vervangen door ‘geen’. Geert’s vader was politiek actief, met ingezonden stukken strijdbaar tegen gereformeerde lamzakken en huisjesmelkers. Maar ja, de grootvader van Geert was ook een huisjesmelker en dat zorgde thuis voor spanningen. Moeder was een felle vrouw die soms de hele bliksemse boel in mekaar wilde trappen en er vandoor wilde gaan. Een vrouw van verzet, actie. Vader wilde zijn tegenstanders van repliek dienen, een hooivork is geen argument, zegt hij. Hij wordt raadslid en is begaan met kwesties als armenzorg en volkshuisvesting. Later wordt hij wethouder (SDAP) en loco-burgemeester. Over de felheid van moeder is te lezen in Mijn tante Coleta, ze zet de raadszaal op z’n kop door zich letterlijk op haar tegenstander Laernoes te storten. Een veroordeling wegens ordeverstoring volgt: 100 gulden boete of 10 dagen zitten. Geert zat altijd tussen deze twee partijen in, wilde het met moeder eens zijn maar vond dat vader gelijk had, of andersom.
Interessant in Krulhaar-Steilhaar is de beschrijving van de periode dat Geert, als protégé van burgemeester C.A. van Woelderen, samen met nog zo’n twintig arme kinderen, de zomers mag doorbrengen op Kasteel Westhove. Hij viel op, was afwijkend, ijverig en voorkomend. Dankzij de socialistische toneelvereniging had hij al kennis gemaakt met Multatuli en Heijermans. ‘Ik groeide op in een huis vol boeken’ zei van Oorschot in zijn dankrede toen hij in 1986 een eredoctoraat kreeg voor zijn verdiensten als uitgever. Deze boeken leerden hem hoe een schrijver zich te weer kon stellen tegen het onrecht in de wereld. Op veertienjarige leeftijd werd Geert lid van de Jeugdbond voor Onthouding. Drankgebruik kwam veel voor bij de armere, ongeschoolde Schelde-werknemers, hun kinderen zouden het ideaal van geheelonthouding in het gezin kunnen brengen, hoopte deze organisatie. De activiteiten waren te vergelijken met wat de scouting nu doet: veel buitenlucht, sport, veel jeugdkampen, veel vrienden. De wereld van Geert werd groter, zijn zelfvertrouwen ook. Hij werd een gangmaker, ad rem, humoristisch, optimistisch en zette zijn clubgenoten aan tot actie. Zelf werd hij ook actief buiten Zeeland. In het tijdschrift van de bond, De Jonge Onthouder, schreef hij onder het pseudoniem Krullebol-Steilhaar.
Actie was in het leven van Geert van Oorschot ook: verkopen. In een mooi artikel voor het tijdschrift legt hij uit hoe je dat aanpakt, iets verkopen. Colporteren, dat kunnen we allemaal. Het is soms gewoon een kwestie van aanbellen… Arjen Fortuin constateert dat Geert gelukkige tijden heeft gekend in Vlissingen, hij waande zich soms een jonge koning van deze stad, iemand die nergens bang voor hoefde zijn, zelf niet voor de politie. Zijn positie binnen de Jeugdbond voor Onthouding heeft hem mede gevormd. Grappig en veel later, in het verhaal ‘Een causerie,’ keert hij voor een lezing terug naar Vlissingen. Het honorarium dat hij vraagt is: vierentwintig flessen wijn van hoge bedaagde kwaliteit. Geen Albert Heijn wijn tegen de verlaagde prijs van f2,98 per fles.’

Geert koesterde de duinen en het strand, wilde een duinenkind zijn. In Mijn tante Coleta beschrijft hij de liefde voor zijn tante, de ‘zeedijkzigeunerin’ Coleta, slechts vier jaar ouder. De vrouw die altijd naakt de zee in ging, de vrouw met de bruine huid, het zwarte haar, de donkere klank in haar wat hese stem, haar ogen diep en geheimzinnig en lief. Door haar werd hij ingewijd in de liefde: ‘Je moet me vastpakken, zei ze, en lief voor me wezen en je moet me overal aaien. Ze ging languit in het zand liggen en vroeg met haar hese stem naast haar te komen.’

Arjen Fortuin besluit zijn lezenswaardige kleine biografie met de conclusie dat de persoon Geert van Oorschot telkens twee kanten heeft, ik citeer vrij:
Een deel dat bij zijn temperamentvolle, onredelijke moeder hoort en een ander deel dat aansluit bij zijn zakelijke, verstandige vader. Zijn liefde voor de zelfgenoegzame allesweter Multatuli en de voorzichtige, twijfelende Nescio. De zelfverzekerde Krullenbol-Steilhaar en de piekerende scholier die liefst in de duinen of aan zee tot rust komt.
De grootste wens, meer nog, een zinderende ambitie van Geert van Oorschot was schrijver te worden. Hij wilde een schrijver zijn met talent voor het oproepen van verstilde schoonheid. Hij kon moeilijk accepteren dat hij hiervoor de gaven miste. In M. Vasalis/Geert van Oorschot Briefwisseling 1951-1987 is te lezen dat Vasalis hem op dit punt ook onverschrokken & rechtstreeks de waarheid zegt, zie haar brief van 22 juli 1973. Van Oorschot, een man van alles of niets, kreeg met veel personen ruzie. Vasalis hield Geert echter binnen de perken, redde zijn uitgeverij. Zijn laatste brief schreef Geert aan Vasalis, twee uur voor zijn overlijden in 1987.

Zijn grootste talent was onmiskenbaar het colporteren, met overtuigingskracht datgene verkopen waarin hij echt geloofde. Vanaf 1945 bouwde hij, als onafhankelijk uitgever, een imposant literair fonds op, dit is uiteindelijk zijn bestemming geweest. Over zijn vasthoudendheid als verkoper van zijn boeken bij de boekhandelaren doen vele anekdotes de ronde.
We kunnen uitzien naar 2012, het jaar waarin de volledige biografie zal verschijnen.

Wat zou Geert van Oorschot, wat zou zijn moeder, wat zou zijn vader als wethouder, gedacht hebben over de situatie in Vlissingen nu? Neem het stadsbeeld. Arjen Fortuin zegt dat heel mooi: ‘Sloop en Vlissingen houden elkaar in een innige omhelzing’. Deze week is in de Provinciale Zeeuwse Courant (PZC, 18 maart) te lezen: ‘Tegen de beloftes in blijft er niets over van de karakteristieke sociale volkshuisvesting in de Bonedijke. Ook het zuidelijk deel van de Vlissingse wijk, dat zou worden gerenoveerd, gaat tegen de vlakte.’
Welke mening zouden zij hebben over de Vlissingse bibliotheek-perikelen? Kort voor zijn dood schonk Geert van Oorschot de openbare bibliotheek van zijn geboortestad 850 exemplaren van zijn privéboekenbezit. Hij had iets met de bibliotheek, zijn moeder had ook iets met boeken... Wanneer Geert na zijn eindexamen de geleende, merendeel uit de rug hangende boeken op school wil inleveren wordt zij furieus en scheurt alle boeken aan flarden: ‘Niks terugbrengen’… ‘moet zo meteen weer een ander kind zijn lessen leren uit die vieze arremoeiige troep, zei ze.’
Momenteel zijn er plannen om de centrale vestiging aan het Spui te sluiten en te investeren in vestigingen in buurthuizen en zorgcentra. Ook verbetering van schoolmediatheken behoort tot het nieuwe, op de toekomst gerichte, beleid. Een uitdagende en ‘stekelige’ kwestie voor de huidige wethouder van Vlissingen, Rob van Dooren. Protesten, ingezonden stukken, kortom volop deining in de badplaats. Niet de boeken worden afgeschreven, het bolwerk verdwijnt: een huis van kennis, een centrale plaats van ontmoeting. Het ijkpunt wankelt. Ik zie de discussie aan tafel bij de van Oorschotten helemaal voor me. De één zegt: ‘Zie je nou wel, wat een miezerige grijze klote-stad, wat een onrechtvaardige toekomst, ik word in mijn ziel geraakt, kom op, we gaan actie voeren!’. De ander zegt: ‘Rustig aan, luister eerst eens naar alle argumenten en dien je vermeende tegenstander daarna van repliek, stuur een mailtje naar de bieb of naar de krant!’ De derde zal zeggen: ‘Colporteren die handel, het is een goed idee, dat gaan we huis-aan-huis verkopen, gewoon aanbellen! Want, eindelijk, het werd tijd ook, kunnen er dan in elke wijk, voor rijk en arm, boeken te leen zijn. Kinderen kunnen dan al heel jong leren dat ze mogen dromen, ook over een Vlissingen in de toekomst. Digitale informatie en boeken voor kinderen met allerlei kleuren, voor kinderen met lang haar en kort haar, met Krulhaar en Steilhaar!’

Tip: wees er heel snel bij wanneer je dit prachtige boekje wilt kopen, de oplage is klein, slechts 500 exemplaren, zo uitverkocht! Bestellen kan via de site van CBK Zeeland.

Leestip: 'Nooit is er een kind zo in het paradijs geweest' schrijft Geert van Oorschot in oktober 1986 aan M. Vasalis. Hij vertelt in deze brief over de vioollessen die hij vanaf zijn negende jaar volgde bij de roemruchte Onno Borgman. Mooi verhaal! Zie de Briefwisseling 1951-1987, p.224-227.

PS: in een volgend berichtje hoop ik foto's uit de jeugd van Geert van Oorschot op te nemen.

Ga het zien! Voorstelling 'De Rietdekker' van Zeelandia

2011-03-11T06:01:00.001-08:00

'Mijn vader was mijn vader
Mijn vader was mijn vriend
Mijn vader was mijn kind'

Wanneer de oude rietdekker op 24 december 1997 is overleden wordt hij niet alleen herdacht met het eerste couplet van het gedicht Het ruisen van het ranke riet van Guido Gezelle maar ook door de liefdevolle woorden van zijn zoon. Een toespraak houden, dat valt nog niet mee, verzucht deze zoon. Zijn kernwoorden zijn helder: 'Mijn vader was mijn vader. Mijn vader was mijn vriend. Mijn vader was mijn kind'. Negen jaar later heeft deze zoon, Rinus Spruit (1946), door het schrijven van een familiegeschiedenis, een eervol en blijvend monument voor zijn vader opgericht. In 2008 verscheen het verhaal met de titel Zwieg Stille ter gelegenheid van de Week van het Zeeuwse Boek. In 2009 bracht Uitgeverij Cossee dit zelfde verhaal uit onder de titel De Rietdekker. Rinus Spruit vertelt in den lande regelmatig over dit verhaal en over het bijzondere ambacht van de rietdekker, in maart 2010 deed ik verslag van zijn lezing in de Zeeuwse Bibliotheek in Middelburg.
Theaterproductiehuis Zeelandia brengt De Rietdekker vanaf 10 maart 2011 als toneelstuk, of beter: theatermonoloog, op de planken, er zijn tot 16 april ongeveer twintig voorstellingen in Zeeland gepland. Een Vlaamse cast: het script is geschreven door Alex Mallems, de regie is in handen van de regisseur Stefan Perceval. Alle ogen zijn gericht op Bram Kwekkeboom, de uit Zeeland afkomstige acteur die de theatermonoloog gaat spelen. Vorig jaar maakte hij grote indruk met zijn acteerprestaties in Vlammenstad, een mooie voorstelling waar ik met huiver & lovertjes aan terugdenk. De huiver heb ik toen na afloop met een borrel geblust, de herinnering aan de acteerprestatie blijft schitteren.
De periode voor de voorstelling zijn mijn ogen gericht op de auteur Rinus Spruit, af en toe spreken we elkaar. Vanaf het moment dat Zeelandia middels een overeenkomst de rechten kocht van Uitgeverij Cossee heeft Rinus Spruit zijn familieverhaal uit handen gegeven. Wel met de verzekering van Alex Mallems dat het een integere, respectvolle en liefdevolle productie zal worden. Het is voor Rinus een grote eer dat er een voorstelling komt. Als fervente bewonderaar van Willem Elsschot heeft hij bij voorbaat al alle vertrouwen in de gedrevenheid van de Vlamingen. Hij hoopt dat het publiek van de voorstelling zal genieten. Natuurlijk wordt de tekst gecomprimeerd en bewerkt: De Rietdekker voorlezen vergt twee uur en drie kwartier, de toneelmonoloog duurt maar een uurtje.
De foto van de flyer van de voorstelling was voor mij persoonlijk even wennen. Na het zien van een prachtige zwart-wit foto van zijn vader op de leeftijd van ongeveer 65 jaar, een foto die Zeelandia als basis heeft gebruikt, begrijp ik dat Bram Kwekkeboom de gelaatsuitdrukking van de vader overneemt en zo zijn rol als acteur voor het voetlicht of, zeg maar, in de openbaarheid brengt. ‘Hij kijkt wat zorgelijk, zo kon mijn vader ook kijken’, vertelt Rinus mij. Het is ook plezierig om te weten dat Bram Kwekkeboom het Zeeuwse dialect kent en dit goed kan neerzetten. De Rietdekker bevat ongeveer dertig zinnen in het ‘Zeeuws’ van Zuid-Beveland.
Een ontmoeting tussen Bram Kwekkeboom en Rinus Spruit bleef uit, stond niet in het script. Omroep Zeeland besteedde op 4 februari aandacht aan de repetities voor De Rietdekker. Door het filmpje keer op keer te bekijken kon Rinus kennismaken met de stem die Bram Kwekkeboom aan het verhaal zou gaan geven, een stem die zowel de rol van zoon, vader en grootvader zou gaan vertolken en ook de grootmoeder af en toe aan het woord zou laten.
Voor Rinus werd het steeds spannender; hoe zal Zeelandia zijn verhaal op het toneel gaan neerzetten. Een vooruitblik in de PZC van 24 februari stemde mij somber, ‘Ik è d’r niks an ‘ehad’. De regionale toneelrecensent speelt een aparte rol door zichzelf als halfgod op het podium te schrijven. Hij heeft De Rietdekker niet eens in bezit, niet eens gelezen maar al wel besteld. Och, erme, het boek is in de boekwinkel gewoon te koop! In de Faam (02-03) volgt een artikeltje met de kop ‘Toneelstuk De Rietdekker moet verbeelding aanwakkeren.’ De journalist maakt een grote vergissing, het was niet de moeder van Rinus Spruit die vaak ziek op bed lag, het was zijn grootmoeder. De moeder van Rinus mankeerde niets bijzonders, zij overleed in 2008. Natuurlijk sluipen er foutjes in de berichtgeving, de structuur of complexiteit van het verhaal De Rietdekker is daar ook een beetje debet aan. Voor de familie van Rinus Spruit kan onjuiste berichtgeving helaas echter minder plezant zijn… Rinus voelt zich daar verantwoordelijk voor, zijn broers en zussen lezen de kranten immers ook!
Het meest interessant zal zijn hoe de rol van de vader van Rinus vertolkt gaat worden. Wanneer een regisseur een warm en liefdevol portret in het vooruitzicht stelt, wat mag de schrijver dan verwachten? Hoe anders mag een regisseur het toch invullen?
Minder dan één week voor de première vindt de eerste onverwachte ontmoeting tussen auteur en acteur plaats bij de opnames van Drvkkery TV op 4 maart. Een filmpje van deze talkshow, waarin Rebecca van Wittene een gesprek voert met Bram Kwekkeboom, is te zien op Youtube. Het is voor Bram, wiens eigen vader overleed toen hij zes jaar oud was, niet alleen een grote uitdaging om de verhouding vader-zoon neer te zetten, maar ook confronterend. Hij geeft aan dat het op toneel heerlijk kan zijn om lekker lelijk te spelen. Niet negatief bedoeld, wel gewoon zoals de mens is: basic, aards. Op het publiek spelen hoort er nu eenmaal bij. Terwijl het verhaal van De Rietdekker beschrijvend is wil Bram actualiteit toevoegen. Op het toneel gelden andere wetten, hij gaat aan de slag met het verhaal 20.000 mijlen onder zee van Jules Verne. Dromen over de wijdsheid van de zee terwijl de vader van Rinus opgesloten zat in een gezin met een zieke moeder, gevangen in een mooi maar hard bestaan. Het verhaal van Rinus met betrekking tot de grootmoeder wordt in de voorstelling grotendeels weggelaten, de aandacht gaat uit naar de essentie: de rollen van zoon/vader/grootvader.
Centraal thema in De Rietdekker is het schrikbeeld van de vader om oud en arm te eindigen, er was vroeger geen goede pensioenvoorziening. ‘Oud en erm,’ zei vader, ‘da’s een kwaad nummer.’ De vader is bezorgd om zijn zoon die vooralsnog zoekende blijft in het leven. Wat is nou een mens die niet altijd werkt?
In een interview in de PZC van 7 maart erkent regisseur Perceval dat bij het lezen van De Rietdekker niet direct zijn fantasie als theatermaker begon te stromen. Wat wel nadrukkelijk naar voren kwam, was de stroeve relatie tussen Rinus en zijn vader. 'Die baseline van een vader-zoon relatie was direct herkenbaar. Voor mij is het boek een kreet van een zoon naar de vader toe: ‘Ik kan toch iets. Dit boek schrijven.’ In hetzelfde interview herhaalt Kwekkeboom het gegeven dat hij het verhaal af en toe eens ‘lelijk’ wilde inkleuren. De toneelbewerking van Alex Mallems is gaandeweg de repetities scherper en hoekiger gemaakt, hoe dat zal uitpakken blijft spannend voor Rinus en voor mij.
De Rietdekker heb ik tweemaal gelezen. Misschien lees ik anders dan deze regisseur en acteur. De relatie vader – zoon zou ik zeker niet stroef willen noemen, eerder wederzijds bezorgd en liefdevol. De dagboekaantekeningen van de vader geven daar alle aanleiding toe: 9-07-1986: Rinus verjaart. Hij wordt veertig. Ik hoop dat de volgende jaren hem voorspoed en geluk brengen. Als hij het zelf nu maar inziet en waardeert. Wij geven de moed niet op.
17-01-1988: Rinus is een schip zonder roer. Ik zou het toch zo gaarne anders zien. Misschien mag ik het nog beleven. Wie weet.
Op de ochtend van de première sprak ik in de Zeeuwse Bibliotheek, het gebouw waar hij De Rietdekker schreef, uitvoerig met Rinus over hoe hij deze aanloop naar de voorstelling heeft ervaren. Nog steeds alle vertrouwen in de Vlamingen en in de acteur Bram Kwekkeboom. Toch een beetje bezorgd. Zelf het verhaal uit handen gegeven maar wordt hij hierna nog door zijn familie ‘op handen gedragen’ wanneer rollen anders uitpakken dan verwacht? Hij wil niemand kwetsen maar heeft de regie niet in handen. ‘Je koffie wordt koud’, zegt hij meerdere keren. Geen last meer van donkere nachtmerries over vader die van het dak valt? ‘Nee, die komen niet meer terug.’ Wilde je jezelf bewijzen voor je vader? 'Nee, die behoefte had ik helemaal niet. Ik wilde vader z'n gewerk en geploeter vereeuwigen, daarnaast wilde ik al mijn hele leven schrijver worden.' Voor de première mooie nieuwe kleding gekocht, een kleurige stropdas, dat wel.

Vrijdag 11 maart. Gisteravond in het Arsenaaltheater in Vlissingen de première van De Rietdekker meegemaakt. Onvergetelijk, wat een prachtige voorstelling! In de zaal kon je een speld horen vallen, het publiek hield de adem in, een brok in de keel. Wat een liefdevolle, respectvolle, warme voorstelling. Alle eer voor de regisseur en vooral voor Bram Kwekkeboom, zo ingehouden, zo puur en aards gespeeld, zo Zeeuws ook nog! Huiver & lovertjes, again!
‘Gosternokke, ’t was toch vreêd mooi, och erme, zwieg stille, zwieg stille!’ Ja, ik ben er nog stil van. Lezers, ga zelf kijken waarom dat zo is! Bram Kwekkeboom vertelt het verhaal vanuit stilte, de dramatische hoogtepunten worden ondersteund met prachtige muziekfragmenten, het Agnus Dei overweldigt het publiek, het beroemde Jesus’ Blood Never Failed Me Yet van Gavin Bryars begeleidt als een mantra, alle andere muziek is mooi. Graag zou ik de fragmenten opnieuw willen horen.

En de schrijver Rinus Spruit, hoe is het hem bekomen? Het is hem erg meegevallen, vertelde hij na afloop, hij vond het een indrukwekkende en ontroerende voorstelling, vooral ook door de werking van de muziek en het licht. Dat opoe er niet zo goed van afkwam, daar valt wel mee te leven. Wat heeft hem het meest ontroerd? Dat laatste, het overlijden. Maar ook dat zeer slechtziend worden van vader werd bijzonder indrukwekkend gespeeld door Bram Kwekkeboom. Veel, heel veel respect voor Bram Kwekkeboom.
Voor wie meer wil weten, lees de positieve recensie van onze regionale toneelrecensent! Vreêd goed! Of kijk bij Omroep Zeeland voor een verslag van de première.

Tot slot. Rinus Spruit is naast schrijver ook fotograaf. Hij vereeuwigde opoe, lezend. Citaat uit De Rietdekker, p. 67: 'Als ze niet breide las ze, meestal hardop. Aan één boek had ze genoeg want wat ze las was ze onmiddellijk weer vergeten..., we genoten van opoe...'

Rinus Spruit, misschien hebben wij aan één boek en één voorstelling genoeg, misschien ook niet. Blijf s.v.p. schrijven! En ik kom in De Wegwijzer nog een keer kijken...

Tip: Lees De Rietdekker voor je naar de voorstelling gaat. Lenen bij de bibliotheek of kopen, het boek kost € 12,90

Konijntjesbrood - een surrealistisch prentenboek van André Sollie

2011-03-07T09:10:00.000-08:00

Een wit konijntje, de koningin wil heel erg graag een wit konijntje baren! Lentekriebels en onmogelijke verlangens? Over dit onderwerp verscheen onlangs bij Uitgeverij Querido een bijzonder prentenboek: Konijntjesbrood. Een heerlijk voorleesboek, voor kinderen vanaf ca. vier jaar, van de Vlaamse schrijver, dichter en illustrator André Sollie. Een surrealistisch kleinood over (onmogelijke) verlangens.

Een koning en een koningin zijn in blijde verwachting van een kindje. De buik van de koningin stond vol verlangen naar een konijntje:

Een wit konijntje, lief en zacht.
Tralala, met lange oren...
Ik wil dat het nog deze nacht
- vier witte pootjes! - wordt geboren.

In zijn hart en hoofd koestert de koning voor een troonopvolger echter andere dromen:

Een konijntje? Je vergist je, schat.
Een eekhoorn met een rode staart!
Dat hadden we toch afgesproken?
Ik wil dat je een eekhoorn baart.

In de toekomst wil de koning voor het koningsdiertje paddenstoelen plukken: eekhoortjesbrood! De koningin is het daar niet mee eens: Konijntjesbrood! Dát moet je plukken! Hoor je me? Konijntjesbrood! Grote eetbare paddenstoelen met bruine hoed met daar bovenop twee mooie konijnenoren!

In dit prachtige prentenboek gaat het er niet om of het een jongen of een meisje wordt, zoals we eerder zagen in het vertederende Mejuffrouw Muis krijgt muisjes van Elle van Lieshout en Marije Tolman (Lemniscaat, 2010). Het wordt een wit konijntje met grote ogen of een rode eekhoorn. Later misschien overal konijnenkeutels in het paleis of het bed onder de knabbelnoten en overal vieze modderpoten. Tussen koning en koningin wordt een strijd geleverd, gekibbeld om de eigen droom in stand te mogen houden. Je zin doordrijven of water bij de wijn doen, dit thema zal altijd met kinderen besproken kunnen worden. Kinderen zullen het grappig vinden om mee te fantaseren over het toekomstige koningskindje. Hoe het uiteindelijk afloopt verklap ik natuurlijk niet, het is voor de hand liggend, verrassend en voor jonge kinderen helemaal goed.
André Sollie schreef zelf de tekst. Deze is grappig, origineel en een beetje bizar. Maar het zijn vooral de prenten die tot de verbeelding spreken. André Sollie haalt al zijn teken- en illustratietalent uit de kast. Collages met wonderlijke beelden die soms zelfs een beetje eng en vervreemdend kunnen zijn. Tegelijkertijd zie je in bijna elke collage een associatie met een beeld van zachtheid, tederheid of romantiek. De collages zijn op verschillende niveaus te bekijken, je ontdekt steeds nieuwe details. Het resultaat is een kunstzinnig prentenboek, door Uitgeverij Querido in de prospectus van dit voorjaar zelfs gepresenteerd als een surrealistisch prentenboek. Wat betekent dit? Voor de opbouw van het kunstwerk, in dit geval de collages samen met de tekst, maakt de kunstenaar de visuele verbeelingskracht los van het verstand en de logica. Zo kunnen droombeelden en associaties uit het onderbewuste het irrationele uitdrukken. Verlangens worden niet altijd op ratio en logica gebouwd.

Multitalent André Sollie ontving de driejaarlijkse Cultuurprijs Vlaanderen (2007). Hij valt met bijna elk prentenboek in de prijzen. Samen met Ingrid Godon won hij de Gouden Griffel 2001 voor het prentenboek Wachten op matroos. Verder een Boekenpluim voor de illustraties in Dubbel Doortje. Voor de Zomerzot, zijn laatste boek, ontving hij in 2010 de Boekenpauw, een jaarlijkse Vlaamse prijs voor het best geïllustreerde kinder- of jeugdboek.

Naar verwachting komen er vast meer koningskindjes… Over hoe het later zou kunnen zijn met deze en andere kindertjes die nooit ruzie hebben heeft André Sollie al nagedacht.

Uit: Tikken tegen de maan: 50 kindergedichten uit Nederland en Vlaanderen (2010) het gedicht 'Wij'. Tekst en illustratie zijn van André Sollie

Wij

Mijn vader en mijn moeder
zijn allebei nog thuis
Ze wonen al die jaren
in één en 't zelfde huis.

En wij, dat zijn de kinderen,
wij wonen bij ze in.
wij zijn met andere woorden
een heel gewoon gezin.

We doen ook alles samen,
zijn altijd bij elkaar.
Dat vinden we, hoe heet dat,
gezellig ja. Vandaar.

En alles wordt besproken,
we praten heel wat af.
Zo hebben we nooit ruzie
en krijgen we nooit straf.

We zijn dus heel gelukkig.
Tevreden, blij; dat wel.
En blijven samen hopen
op ooit een fikse rel.

William Verstraeten: Kerncentrales & Konijnenoren

2011-03-03T11:31:00.000-08:00

‘White Rabbit’ van Jefferson Airplane klonk als muziek in mijn oren. Vervolgens zag ik het beeld van een prachtig frosted Engels heuvellandschap. Een betoverend mooi wit wonderland, alles met ijskristallen bedekt. Het landschap met dromende schapen en wegspringende konijntjes. Het landschap van de East Anglian Heights dat ik in december 2010 vanuit de trein mocht beleven.
Deze twee associaties kwamen onmiddellijk naar boven bij het zien van de compositiefoto van de Middelburgse kunstenaar William Verstraeten die 15 februari in de PZC (Provinciale Zeeuwse Courant) werd afgedrukt en bij mij en veel lezers een glimlach van oor tot oor te voorschijn toverde. Yes!
Uit het onderschrift bij de foto citeer ik vrij: 'William Verstraeten presenteerde op de PIME (Public Information Material Exchange) in Brussel - een internationale beurs voor communicatie en kernenergie - een gedurfd ontwerp voor de huidige en toekomstige kerncentrales te Borssele. Hij heeft zich laten inspireren door de aaibaarheid van konijnen.
Als op de koepel van kerncentrales in het Sloegebied twee grote oren worden geplaatst, krijgt het industriegebied een vriendelijker gezicht. Het zou zelfs een toeristische trekpleister kunnen worden. Acht jaar geleden liet Verstraeten de bunker van de COVRA (Centrale Organisatie voor Radioactief Afval) in Vlissingen-Oost oranje schilderen en voorzag deze van een natuurkundige formule: de bekende formule van Einstein: E=mc². Dat ontwerp werd drie jaar geleden op de PIME onderscheiden'.

In het begeleidende artikel 'Een kerncentrale om te aaien', geeft Ernst Jan Roozendaal niet alleen een toelichting maar ook een belangrijke link naar een brochure over het ontwerp van William Verstraeten. Een brochure met prachtig beeldmateriaal!
‘Het is geen grap’ zegt William, hij wil juist een lach op ieders gezicht toveren. Maar dat niet alleen… Omroep Zeeland besteedde aandacht (15-02) aan dit verrassende project, de kunstenaar wordt zelfs gevolgd door de documentairemaakster Margot Schotel die vorig jaar bij Film by the Sea grote indruk maakte met de documentaire ‘Schelde – Vergeten Trots’. Margot gaat William nu volgen, zegt ze, om te kijken of hij de konijnenoren ook daadwerkelijk in Borssele geplaatst weet te krijgen. Zij wil de kunstenaar volgen in zijn individuele strijd om het concept te bewaken, hoe ongewis de uitkomst in de toekomst kan zijn. Ook wil zij het publiek kennis laten maken met William, hoe hij werkt, hoe hij denkt. 'Een eigengereide man, een kunstenaar die geen vrijblijvende kunst maakt, interessant is vanwege de originele en controversiële visie op kunst'.

Of de konijnenoren er komen is een kwestie van toekomst & tijd. Volgens technische specialisten van het prestigieuze ARUP blijkt het mogelijk dit concept te realiseren. Het zou bij Borssele kunnen maar ergens anders kan ook, er zijn wereldwijd veel geschikte locaties denkbaar. Zelf zie ik het Engelse heuvellandschap steeds voor me.
De centrale kern van het concept is the power of the image. Enerzijds is er het beeld van de kerncentrale, van datgene wat in de bol zit en door veel mensen wordt geassocieerd met gevaar en angst, zelfs kwaadheid en agressie kan op de bol geprojecteerd worden. Anderzijds wordt dit beeld verpakt met een image van een emotie of gevoel dat door konijnenoren opgeroepen wordt. Er bestaat frictie tussen deze twee beelden: het spanningsveld tussen de aaibaarheid, de zachtheid, het ultieme kleine tedere gevoel t.o.v. een energetisch vermogen dat duizenden jaren mee kan gaan maar misschien gevaren in zich opslaat. De kunstenaar speelt met deze frictie. Toeschouwers die dit ervaren zullen glimlachen.
Vanuit het concept kan het ook anders geformuleerd worden. In de speciale brochure over het ontwerp van William Verstraeten staat een mooie toelichting van de kunstenaar zelf waarin de relatie opdrachtgever-kunstenaar, kerncentrale-kunstwerk volop aandacht krijgt.
‘This design consist of placing a work of art as a sublimated form of emotion over the nuclear plant. The work of art counterbalances the detached, intellectual an technical discussion about the reprocessing of energy through water heated by radioactivity.’
Een uitspraak en tegelijkertijd de titel van een poëziebundel (1976) van Harry Mulisch is dan van toepassing: '

‘De wijn is drinkbaar dank zij het glas'

Citaat uit de brochure: ‘a work of art ‘completes’ the building or nuclear plant, or possibly even gives the nuclear plant a memory. Or emotion. Or perhaps even a SOUL. In any case, the work of art gives the nuclear plant its own identity’. De kracht van het beeld, of zoals Gerard Reve schreef aan het einde van 'De avonden' (1947): ‘Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven’.
Wat is de bedoeling van het concept? Volgens William Verstraeten is het in de eerste plaats, objectief gezien, bedoeld als een autonoom kunstwerk. In de tweede plaats kunnen allerlei andere lagen op allerlei niveaus gecommuniceerd worden. Het kunstwerk functioneert in een gebied waar voor- en tegenstanders van kernenergie al decennialang dezelfde motieven en standpunten aandragen. Momenteel is het gewicht van voors en tegens in de schaal bijna in balans. Bij het zien van de konijnenoren zullen zelfs de grootste tegenstanders even moeten glimlachen en wellicht moeten toegeven dat kerncentrales er zo wel innemend en sympathiek uitzien. De voorstanders die de centrales ook kunnen zien als een subliem voorbeeld van het menselijk kunnen, zullen geboeid worden door het beeld en denken: laat die konijnen zich maar vermenigvuldigen! Het zou volgens Verstraeten mooi zijn wanneer kunst kan bijdragen aan een meer universeel denken over de aarde en wat de mens met deze aardbol wil.
Eerder al deed William Verstraeten een voorstel voor een bezoekerscentrum in de vorm van een koepel. Een koepel van acht meter hoog waarbinnen een moderne Zeeuwse variant op het klassieke panorama te zien is. De vloer in of onder deze koepel is een spiegel met een diameter van zestien meter, je kunt er over lopen. De vloer spiegelt het Zeeuws panorama, Vlissingen-Oost verschijnt als een vallei omgeven door hoge bergen. ‘Through the looking-glass’ maar dan helemaal anders. En op grote hoogte een ‘whispering gallery’ en ‘echo chamber’.
Het is moedig van de kunstenaar om dit concept te presenteren. Konijnenoren: een landmark dat in Zeeland misschien wel honderd jaar het silhouet gaat bepalen. Ook een mogelijk begin voor industrieel toerisme in Zeeland. De eenvoud van het beeld maakt dat iedereen de eigen fantasie er op los kan laten.

Nog steeds zit ik te glimlachen van oor tot oor. In de speciale brochure staan twee voorstellen.
Ten eerste: vraag het IEA (Internationaal Energie Agentschap) een lijst samen te stellen, zoals de WMO (Wereld Meteorologische Organisatie) ook hanteert. Alle nucleaire krachtcentrales ter wereld kunnen dan een jongens- of meisjesnaam krijgen. Ten tweede: laten we beginnen met de huidige kerncentrale in Borssele een naam te geven. Het zal een meisjesnaam zijn die begint met de letter A, als voorbeeld wordt Adriana genoemd. Big smile! William Verstraeten noemt Adriana als naam om maar eens mee te beginnen! Toevallig is dat mijn eerste doopnaam. Dus, wanneer de konijnenoren ooit te water worden gelaten, zou ik de doop wel heel graag willen meemaken!
Konijnenoren. White Rabbits. Ik zie een Engels heuvellandschap voor me, een wonderland met frosted gras, konijnenholen, bomen, velden, een blauwe lucht, het Witte Konijn, Alice en een waterpijp rokende rups op een paddenstoel. Maar ik ben soms ook wel een beetje bang dat het schaakspel wordt verloren, dat het fout kan gaan. Zo’n gevaarlijk grote paddenstoel, alles finally finished and forever frosted. When logic and proportion have fallen sloppy dead. Laat er in dat nieuwe wonderland dan aaibare muziek te horen zijn. Jefferson Airplane. ''White Rabbit".

White Rabbit
------Jefferson Airplane

One pill makes you larger
And one pill makes you small
And the ones that mother gives you
Don't do anything at all
Go ask Alice
When she's ten feet tall
And if you go chasing rabbits
And you know you're going to fall
Tell 'em a hookah smoking caterpillar
Has given you the call
Call Alice
When she was just small

When men on the chessboard
Get up and tell you where to go
And you've just had some kind of mushroom
And your mind is moving slow
Go ask Alice
I think she'll know

When logic and proportion
Have fallen sloppy dead
And the White Knight is talking backwards
And the Red Queen's "off with her head!"
Remember what the dormouse said;
"KEEP YOUR HEAD"

written by Grace Slick, album Surrealistic Pillow, Jefferson Airplane, 1967

Cor de Jonge, PZC 19 februari 2011
Foto's: William Verstraeten.
Afbeelding omslag brochure: STUDIO PLEK, 2011

Vasalis: liefst verliefd. Vier liefdesgedichten.

2011-02-27T11:14:00.000-08:00

'Ze was het liefst verliefd, Vasalis, en dat lijkt haar ook lange tijd een vrijwel noodzakelijke toestand om te kunnen schrijven, te kunnen leven zelfs.’ Zo begint Marjoleine de Vos haar bijzonder positieve recensie in de NRC (25-02-2011) van M. Vasalis Een biografie. De auteur Maaike Meijer slaagt erin de lezer het gevoel te geven alsof je iemand persoonlijk leert kennen, deze sensatie werd eerder al door de gedichten van Vasalis opgeroepen. Vaak wordt Vasalis als intelligent, hartelijk, ernstig en mysterieus beschreven. Nu, in deze blogtekst, aandacht voor een verliefde Vasalis en vier liefdesgedichten. Verliefdheid als bron?
In de omvangrijke biografie besteedt Maaike Meijer veel aandacht aan de bronnen waaruit Vasalis’ dichterschap voortkwam. Het raadsel van het ontstaan van de creativiteit, en later, het waarom van het verdwijnen van deze creativiteit. Vasalis schreef in wezen mystieke poëzie maar dan een mystiek zonder religie of metafysica. Vasalis werd vaak overweldigd door de beleving van de natuur, de tijd, het mens-zijn. Ook haar vader had dezelfde ervaringen. Overgevoelig voor alles wat ze zag en hoorde, een bijna pijnlijk levende ziel. Over deze gevoelens schreef zij met een precisie die deze gevoelens weer algemeen geldig maakte en voor velen herkenbaar. Verliefd zijn zoals in de puberteit, op iemand of op het leven zelf, stelt menigeen, ook Vasalis, in staat alles als ‘nieuw’ te zien zoals een kind dat kan, zoals zij zelf dat als kind kon.
In het hoofdstuk ‘De droomgeliefde’ (p. 872-886) lezen we meer over het belang van verliefdheid als creatieve bron. Vasalis denkt erover hoe treurig het is als de jeugdige heftigheid m.b.t. liefde, angst en romantiek verdwijnt. Citaat uit haar dagboek (2 november 1996):
‘hoe kaal en voor sommigen onmogelijk het leven is […] als ze in het ‘gewone leven’ terugkomen. Als de wegen van binnen naar buiten geasfalteerd worden, de bomen en graslanden wèg, mét de vogels en dieren, met een kunstverlichting die de schemering en de nacht verkavelt en het binnenste natuur-gebied, hét gebied waar te leven en te scheppen valt, krimpt tot een herinnering waar men met een glimlach op zijn meest, met heimwee soms, met afwijzing zelfs aan terugdenkt’. Het vermogen om verliefd te worden heeft Vasalis tot diep in de jaren vijftig volgehouden door te blijven werken aan 'De kleine zeemeermin'. Wanneer het moment komt dat de intensiteit vermindert, verlies zij ook haar scheppingsdrang.

Dichten is libido bij Vasalis. Op hoge leeftijd droomt ze weer van ontmoetingen met mannen. ‘Er is onmiddellijk, onmiskenbare liefde tussen ons […], vannacht ontmoette ik hem in een bloemenwinkel, die tegelijk een laboratorium was’ (p. 873). De denkbeeldige geliefde? Over deze dromen en het weervinden van geliefden verkent Maaike Meijer allerlei theorieën, van de Orpheus en Eurydice-mythe tot en met de invloed van Jung. Slauerhoff zei ooit: ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen'. Vasalis kan alleen in haar gedichten het onzegbare zeggen (p. 809).
Het mysterieuze gedicht ‘Uittocht’ (zie vorige blogtekst) eindigt met de regel: ‘Kom! Lopende op blote voeten…' Deze slotregel doet denken aan een brief van Vasalis aan Ida Gerhardt waarin ze schrijft dat men het gebied van de poëzie alleen met blote voeten kan betreden (p. 802). Wanneer Vasalis al op hoge leeftijd is geven dromen over geliefden een schitterend beeld van herstel van een creatieve kracht, middels de omhelzing wordt zij weer herenigd met haar bron. Mooi is het zeer korte gedicht ‘Ouderdom’, waarin het beeld is te vinden van een hervonden jongheid wanneer Vasalis het sterven vergelijkt met het uitvliegen van een jonge vogel.

OUDERDOM

Ik oefen als een jonge vogel op de rand
van ’t nest, dat ik verlaten moet
in kleine haperende vluchten
en sper mijn snavel.

Het gedicht 'Ouderdom' is te vinden in ‘De oude kustlijn’. Deze bundel opent echter met drie liefdesgedichten die Vasalis nog voor haar huwelijk schreef. Liefdesgedichten die zowel erotisch als poëtisch zijn: het verwoorden van precies het moment van spanning wanneer er ‘losgemaakt’ of ‘uitgepakt’ of ‘omgewoeld’ mag worden, de spanning van de breekbaarheid of, daaraan voorafgaand, het besef, het weten ‘dat jij er bent’. Dat er iets onvermijdelijks gaat gebeuren.
Dichten is libido. Het lukt Maaike Meijer in deze biografie in ieder geval om de lezers weer verliefd te laten worden, verliefd op wat de gedichten van Vasalis uitpakken, losmaken en omwoelen. Dit belooft een mooi voorjaar te worden...

Uit 'De oude kustlijn' (2002) drie vroege gedichten, de eerste regel is tevens de titel van het gedicht.

De wind is het al begonnen
je profiel te slijpen, je haar te fronsen
je ogen donker aan te blazen
de wind is het al begonnen
het papier om mij los te maken
mij uit te pakken, om te woelen.
Er is iets groots, iets wilds en rustigs gaande
in ons, aan de kant van het water staande
als stemvorken staan onze hoge benen
en zoemen op de zoemende grond,
het is te horen als we even
stilstaan, luistrend, mond op mond.

Als je me kust, je hand om mijn keel
als werd ik een glas met een levende steel
komt er voorbij de tederheid even
een ogenblik dat ik mijn hele leven
met vreugde bedreigd voel, zó of een reus
na ’t drinken, over zijn schouders heen
het glas zal verplettren, tegen de grond
opdat er geen ander meer ooit
uit zal drinken, geen een.

Zie mij maar niet mismoedig aan
met je gedempte blauwe blik
laat mij nog even los bestaan
en laat me aadmen als ik stik
van ’t vreemde niet alleen te zijn.
Van nooit meer dood te mogen wezen.
Je mag mijn worsteling niet vrezen
en niet bedroefd zijn om mijn pijn.
ik denk niet dat je mij al kent
ik ben zo aan mezelf gewend
en ’t is zo moeilijk om dit kind
dat vaak alles ondraaglijk vindt
te doen beseffen, dat jij er bent.

Uit: 'Vergezichten en gezichten' (1954):

AAN HET VERRE LIEF

Ik denk aan ledematen in de ochtendstond,

fris als tulpenstelen, rond

en stroef.

Ach lief.

En aan het ondergronds geluk

dat door de aders van de ziel

stroomt en in plotseling gelach

opspringt, hoog als de eerste dag.

Denk aan de aandacht en de rust

als bij 't bestijgen van een berg.

Daarboven sneeuw, brandend van wit.

Zo zou het zijn: langzaam, aandachtig,

ingespannen, stijgende, tot het wit-gloeiend eind,

dat heilig is, eenzaam en wijd.

Foto: Anke Nijsse
Ansichtkaart boven: voor Maaike Meijer, voor alle Vasalis-lezers, voor een kasteelheer, voor de lezers van mijn blog, van de bloemenman.
Leestip: Verzamelde gedichten / M. Vasalis

Maaike Meijer in Middelburg : over M. Vasalis Een biografie

2011-02-23T10:44:00.000-08:00

'De dichter is thuis, U [...] kunt hem daar bezoeken, langs de touwladder van zijn woorden', zei Vasalis aan het slot van haar toespraak bij de ontvangst van de P.C. Hooftprijs in december 1983, daarmee te kennen gevend dat zij uitsluitend via haar gedichten gekend wilde worden. Vasalis schuwde de publiciteit, gaf nooit interviews, wantrouwde de media en waakte over de bescherming van haar foto’s en haar privéleven en dat van haar talrijke vrienden en patiënten. Maaike Meijer beklom gelukkig een andere touwladder, kreeg toegang tot het familiearchief en heeft deze unieke dichteres met meer dan 1000 treedjes omhoog, een ereplaats gegeven in de Nederlandse literatuurgeschiedenis.
Dinsdag 22 februari vertelde Maaike Meijer over haar biografie van Vasalis (1909-1998). Een absolute primeur voor de Stichting Literaire Activiteiten Zeeland (SLAZ), officiële presentaties van de biografie vinden plaats op 27 februari in Maastricht en op 28 februari in de Rode Hoed te Amsterdam.
Over deze SLAZ-avond valt veel te vertellen, met een kort verslag doe ik Maaike Meijer tekort, de biografie bevat meer dan 1000 bladzijden. Eerst een introductie van deze monumentale biografie, vervolgens een verslagje van hetgeen Maaike Meijer (hoogleraar aan de Universiteit van Maastricht) ons vertelde.
In ‘M. Vasalis. Een biografie’ beschrijft Meijer een uniek vrouwenleven in de twintigste eeuw, het leven van één van de best gelezen dichters van ons land. Margaretha Drooglever Fortuin-Leenmans groeide op in Den Haag, volgde een medicijnenstudie in Leiden, was (kinder-)psychiater, had een gezin. Ze onderhield vele intense vriendschappen en correspondeerde met kunstenaars, uitgevers, schrijvers en dichters. In 1940 verscheen haar eerste dichtbundel Parken en woestijnen, in 1947 gevolgd door De vogel Phoenix, opgedragen aan haar jong gestorven zoon Dicky. Weer zeven jaar later, in 1954, verscheen Vergezichten en gezichten. Daarna publiceerde Vasalis nog enkele gedichten in het tijdschrift Tirade maar een nieuwe dichtbundel bleef uit. Zij ontving in 1974 de Constantijn Huygensprijs en in 1982 de P.C. Hooftprijs, beide voor haar gehele oeuvre. De voltooiing van een vierde bundel droeg zij op aan haar kinderen. Deze verscheen postuum in 2002 onder de door haarzelf gekozen titel De oude kustlijn. In de editie Verzamelde gedichten,(2006) is het oeuvre van Vasalis voor het eerst bijeengebracht.
Hoewel het dichterschap voor duizenden liefhebbers een begrip werd, worstelde Vasalis met het zoeken naar een balans tussen haar intense en drukke bestaan en de tijd en ruimte die nodig was om te kunnen schrijven. In de tweede helft van haar leven publiceerde ze vrijwel niets meer.
Maaike Meijer geeft met een grote rijkdom aan niet gepubliceerde fragmenten uit brieven, dagboeken, beschouwingen en gedichten, grotendeels ontleend aan Vasalis’ nalatenschap, gestalte aan de sprankelende persoon die Margaretha was. Zij slaagt erin de bronnen van Vasalis’ poëzie en latere zwijgzaamheid bloot te leggen, aldus de tekst op de omslag van de biografie.
SLAZ-avond in Middelburg, dinsdag 22 februari 2011. Gedurende anderhalf uur vertelt Maaike Meijer over de totstandkoming van de biografie. Een impressie:
In een van de eerste recensies, in Trouw, constateert Jaap Goedegebuure dat Maaike Meijer betrokken maar ook met de nodige afstand te werk is gegaan. ' In de biografie is veel aandacht geschonken aan het creatieve proces van de dichteres. Maaike Meijer, die al een kwart eeuw geleden aandacht vroeg voor de mystieke kant van Vasalis' werk, is beslist de ideale biografe'. Was Vasalis echter ‘een fenomeen’, zoals Kees Fens haar in 2002 portretteerde? (zie p. 827-828):
“De bron der wijsheid heeft ooit bestaan. Daar zat ik bij. Ik gebruik ‘wijsheid’ met opzet. Dit was het allermooiste aan haar conversatie: zij sprak voortdurend, haast argeloos, bijna aforistisch geformuleerde wijsheden uit. Fraaier en indrukwekkender heb ik ze zelden gehoord. Alle verhalen die ik had gelezen over de welsprekendheid van de gastvrouwen in de Franse salons, werden hier even, aan een Tilburgse tafel, werkelijkheid. Het was on-Nederlands, juist door de afwezigheid van elke nadrukkelijkheid.”
Het tot nu toe ‘aangenomen’ beeld van Vasalis wordt in de biografie genuanceerd. Zij was niet de kluizenares, de o, zo serieuze vrouw, de halve heilige. Het beeld van de bron der wijsheid houdt wel stand. Ze had een rijk, mooi, interessant, vol leven. Ze was een waanzinnig leuke vrouw, ontzettend humoristisch. Vooral voor haar 45ste jaar was de Haagse humor volop aanwezig, een humor die zij deelde met Reve, hij riep die gekke humor zelfs in haar op. Later in haar leven krijgt zij last van melancholie en wordt de manier waarop ze daar mee omgaat interessant.
Maaike Meijer besteedt relatief weinig aandacht aan de voorouders of de stamboom van Vasalis. Familieverhalen worden pas relevant wanneer Vasalis er zelf over schrijft, ze reikt ons het levensverhaal van haar ouders zelf aan. Wanneer ze vijfenzeventig is begint ze plechtig een nieuw schrift onder de titel ‘Aantekeningen vader en moeder en jeugd + journaal interrompu’, uit heimwee naar vroeger verdiept zij zich in de brieven en foto’s van haar ouders en brengt haar liefde voor haar ouders en de nostalgie naar die tijd onder woorden. De tijd van de leuke familieverhalen met schelmenstreken want met een karaktervolle vader en leuke moeder viel veel te beleven. Deze ouders schoven de religieuze erfenis van zich af, haar moeder hielp Frederik van Eeden zelfs bij de oprichting van Walden. Haar vader leed echter aan perfectionisme, wist het altijd beter, maar maakte, gehinderd door een writer's block, publicaties toch niet af. Het latere zwijgen van Vasalis zou hiermee te maken kunnen hebben. Het krijgen van de P.C. Hooftprijs slaat haar volledig uit het lood, ze weet niet wat ze daar mee aan moet, was net zo prima bezig met proza. En eigenlijk zit ze in haar maag met haar eigen werk, wil alles opnieuw scheppen. Niet voor niets is de Phoenix haar muze: de fabelachtige vogel met schitterende gekleurde veren, die, na 50 jaar geleefd te hebben, zich liet verbranden op een, door de zon ontstoken, brandstapel van welriekend hout, maar uit de as verjongd herrees.
Toen ze jong was, was de misthoorn haar muze. Gedichten komen voort uit desolate, treurige geluiden, het woordeloze gebied van ritme en muziek waar ook de kreet van de mosselventer toebehoort. De structuur van de droefheid zit in Vasalis, wellicht ook omdat haar moeder drie kinderen verloor en zijzelf, als "resuskind", het geluk had te mogen leven.
Maaike Meijer schets het schoolleven van Vasalis. In de schoolkrant schreef ze onder de initialen M.L., later, in 1936, koos ze als pseudoniem M. Vasalis. Een sekse-neutrale naam, geen onverstandige keuze bleek later, het werk van vrouwelijke dichters kreeg altijd minder aandacht. Een naam gekozen met een knipoog naar “de vazal”, onder dit pseudoniem publiceerde haar vader ook gedichten. Belangrijk in haar schrijversleven is vanaf het begin de onvoorwaardelijke steun geweest van Menno ter Braak.
Na de studie medicijnen en antropologie wilde Vasalis tropenarts worden maar haar eigen gezondheid liet dit niet toe. De fascinatie voor ‘de vreemdheid in ons zelf’ maakte dat zij zich verwant voelde met ‘de schreeuw’ van de geesteszieken, Santpoort werd haar werkterrein. Gedichten als 'De idioot in het bad' en 'De vierde wereld' getuigen van de wereld van de psychiatrie.
Vanwege haar reuma vertrok ze later naar Zuid-Afrika. In Parken en Woestijnen zien we de invloed van deze periode, bijvoorbeeld in het gedicht 'De trek'. Verhalen die zij daar hoort of meemaakt worden gedichten; terwijl proza over de gebeurtenis gaat, worden de gedichten de werkelijkheid of de gebeurtenis zelf. Belangrijk is ook de invloed van het weer. Grote bewondering oogstte zij met de novelle Onweer (lezen!), een studie van de mannelijke psyche. Deze novelle werd uitgegeven in de bundel Drie novellen als Boekenweekgeschenk en is nooit herdrukt.
Vasalis had een soort charisma, de gave om mensen te troosten en te helpen. Zij voelde zich echter tekort schieten na de zelfmoord van Menno ter Braak in mei 1940. Een briefwisseling met uitgever Geert van Oorschot getuigt van een levenslange vriendschap en werd in boekvorm uitgegeven: M. Vasalis Geert van Oorschot Briefwisseling 1951-1987

1940, 1947, 1954. Honderd gedichten in een periode van 14 jaar. Daarna viel de creativiteit weg, het is en blijft de vraag voor een biograaf waarom dit zo is. Is het omdat ze eigenlijk dokter wilde worden en geen dichter? Is het omdat ze, net als haar vader, niet gedisciplineerd genoeg was? Kwam ze nooit over de dood heen van haar kind dat in 1943 overleed? Raakte ze in de oorlog alle illusies over hoe mensen zijn kwijt? Volgens Maaike Meijer kan het zo zijn dat Vasalis gewoon alles al had gezegd, ze was klaar. Maaike onderbouwt deze aanname door het gedicht 'Herfst' en 'Uittocht' uitvoerig te bespreken. Herfst zou kunnen duiden op het te boven komen van een diepe depressie, en soort verzoening met het leven. Een gedicht met schitterende paradoxen, volgens Maaike Meijer het mooiste van alle gedichten. Wat moet je hierna dan nog toevoegen? 'Uittocht' is een zeer raadselachtig en dubbelzinnig gedicht. Een uittocht van innerlijke figuren zoals koningen en slaven. Een soort feodale wereld vertrekt, de burcht wordt leeg, de vesting van het ik wordt leeg, het lichaam blijft intact. Wordt tot een bloem, te vergelijken met een tulp. De stamper blijft over, het vruchtbeginsel kan weer worden benut. Een visioen van vernieuwing tot creativiteit, met blote voeten op weg gaan en opnieuw beginnen. Wat hierna nog te schrijven?
Op hoge leeftijd schrijft Vasalis nog enkele gedichten. Sterven zal het verlaten van het nest zijn. Beelden van jong zijn en ouderdom. Zie de gedichten 'Ouderdom' en 'Ochtend' in De oude kustlijn. In de nu verschenen biografie zijn volgens Maaike Meijer ruim tien niet eerder gepubliceerde gedichten opgenomen.

Tot slot: er kan teruggekeken worden op een gedenkwaardige en geslaagde avond met een bijzondere spreekster en biografe. Dankzij de medewerking van de dichteres Chawwa Wijnberg en de kundige leiding, namens de SLAZ, van Jan van Gilst.
Omdat het beeld van 'op blote voeten opnieuw beginnen' mij aanspreekt: een touwladder met veel meer dan 1000 treedjes te willen beklimmen, nieuwe vergezichten, vogels, woestijnen en kustlijnen zien te vinden. Gaan, lopen!

Uit Vergezichten en gezichten, 1954, het gedicht 'Uittocht'

UITTOCHT

De koningen zijn koningen gebleven.
ik heb hun tronen weggenomen;
de slaven bleven slaven,
ik nam de ketens af.
Des avonds zijn zij weggetrokken.
Zo konden zij niet in mij wonen.

Wie schrijden kon schreed,
trots en bemind tot op het laatste ogenblik;
wie strompelen moest strompelde,
dieper bemind en tot het eind toe ondersteund.
het laatste verdween, gezogen door de sluis der poorten,
een draaikolk paarden, met een zwiep der staarten,
en toen het stof was neergezegen
en ook het laatste gruis geruis,
hoorde ik alleen mijn hart nog slaan,
als zocht het kloppende hen in te halen,
maar ’t hart kon ik niet laten gaan.
In ’t duister zag ik toen de poort verdwijnen,
de hoge wallen krulden terug als blaadren
En ‘k stond alleen zoals een stamper doet.

Kom! Lopende op blote voeten…

Tot slot: Vasalis verloor haar zoontje Dicky, hoe mooi kun je dan toch nog schrijven? uit: 'Vergezichten en gezichten', 1954, het gedicht 'Thuiskomst van de kinderen'

THUISKOMST VAN DE KINDEREN

Als grote bloemen komen zij uit ’t blauwe duister.
Onder de frisheid van de avondlucht
waarmee hun haren en hun wangen
licht zijn omhangen,
zijn zij zo warm. Gevangen
door ’t sterke klemmen van hun zachte armen,
zie ik de volle schaduwloze liefde,
die op de bodem van hun diep-doorzichtige ogen leeft.
Nog onvermengd met menselijk erbarmen,
dat later komt – en redenen en grenzen heeft.

Zie ook de informatie over Vasalis op http://www.schrijversinfo.nl/

Poppenkinderenburgseweg

2011-02-19T06:58:00.000-08:00

"Wie wat bewaart, heeft iets om weg te gooien” is de titel van een poëziebundel van de Zeeuwse dichter Laurens Geerse. Deze bundel verscheen in 2004 en was binnen drie dagen uitverkocht. Er staan twee gedichten in die mij bijzonder aanspreken. 'Poppenkinderenburgseweg' en 'Liefde voor de natuur'.
Poppenkinderenburgseweg: niet zomaar een weggetje met een mooie naam. Acht jaar lang gepasseerd, in mijn jeugd, met de fiets vanuit Veere naar Middelburg. Nu, de laatste acht jaar, weer bijna elke week, vanuit Middelburg naar Veere. Een naam die samensmelt met het landschap van mijn jeugd, het land met suikerbieten, mangels, tarwe, mais, bonenstro op ruiters. Heldere voorjaarsluchten, sloten met watervogeltjes, maar ook het branden van riet aan de kanten, het kappen van 'vuulte', zicht op de Dom en het Stadhuis van Veere.
Wilgenkatjes halen in het voorjaar, koffie naar het land brengen, vader met zijn pakje shag. Met volle teugen genoot hij van zijn sjekkies, uiteindelijk benam hem dit de adem, helaas & te jong. Veel vroeger nog: de tijd van de paarden Fanny en Marrie. In de herfst veel slik op de weg. Soms zo mistig dat uitzicht op alles verdween, je alleen was met jezelf en soms gewoon bang was. Vanuit Middelburg altijd langs de vliedberg en dan verder, binnendoor, naar huis. Mijn nest, beschermd door populieren. In de herfst wachtte de speculaas, de koffie of thee. Nadat ik uitgevlogen was en vanaf verre oorden naar huis belde, wist hij soms al dat ik het was, voordat ik mijn naam zelfs noemde. Ook al zijn mijn ouders er nu niet meer, bij de Poppenkinderenburgseweg kom ik ze toch weer tegen. Altijd.

Laurens Geerse (Serooskerke, 1930), groeide op als zoon van een landbouwer en als geen ander kent hij de sfeer van wintertarwe, iepen, wilgen en populieren, bloeiend gras, wilde eenden, mist, dampende paarden en eigen vergezichten. Hij oefende een scala van beroepen uit: van koewachter tot antiekhandelaar. In 1987 richtte hij de uiterst kleine uitgeverij 'De Zandloper' op. Hij publiceerde poëzie in literaire tijdschriften en in de poëziekalender van Uitgeverij Meulenhoff. Onder eigen naam of als El. Segeer. Als Simon Mesie bracht hij diverse verhalenbundels uit. Ook zijn er verschillende dichtbundels verschenen. In 2005 vertaalden studenten van de Roosevelt Academy 4 gedichten in meerdere talen, zie de publicatie Four Poems.

POPPENKINDERENBURGSEWEG

Wil toch de Poppenkinderenburgseweg vereren,
Waar eerst een donjon was en later een gehucht.
Ziet! voor u uit staat tegen witte lucht
Een blauwe reus van gave steen gestapeld; en gewapend
En uit de verte lijkend op een rots.
-Het is de trots, maar niet de domme, van Veere;
Wil toch de Poppenkinderenburgseweg vereren.

Rank reikt de campanella als een lans,
En schitterend doet fel haar punt opblinken.
En ’s avonds, aan haar voet, hoort men Valerius klinken,
Hier zingt men daag’lijks nog en a capella.
Ga er weer heen, blijf deze weg vereren
En werp opnieuw op Veere het gezicht
-Zo licht en nutteloos als een gedicht
Waarin kapellen en libellen figureren,
Ja! Houdt uw ogen open en uw oor niet dicht.

LIEFDE TOT DE NATUUR

De paarden naar de wei te leiden – alleen –
vervult met trots.

Een jongen, tien jaar oud, op Pinkster drie.
Een zachte lucht. Ook ruikt het lekker.
En bijna regent het. En op de weg terug
zinkt er al schemering – straks blinkt de maan.

Een aarzelend ontbloeien begint
van iets wat hij geen zin kan geven.
Maar dat – veel later pas – Liefde tot de Natuur
zal heten. – Liefde tot de Natuur!

Ja, Ja! Aan tere herinneringen
leer je schoorvoetend wennen.

Woensdag was ik er weer. Alleen. Een zachte lucht, helder maar een beetje heiig. Herinneringen aan vroeger worden minder scherp. Zo bitter weinig foto’s van vroeger, zo jammer. Ze beoefenden de landbouw, niet de fotografie. 2011: het zicht op de Dom is niet meer hetzelfde, kassen en nieuwbouw veranderden het beeld. Toch is het goed daar te zijn. Even later sta ik op de begraafplaats waar de bloemen nog zo mooi zijn. Het lijkt zelfs of ze na 26 januari gewoon doorbloeien, de hyacinten, tulpen en blauwe druifjes. Die ene anemoon, de wilgenkatjes. De serene stilte terwijl er toch wordt gesnoeid en de Mannen van Marmer uit Westkapelle hun werk doen en toedekken. Ze vertellen liefdevol over wat ze dagelijks zien, hoe verschillend de dood wordt herdacht. Nog één keer drink ik koffie in Nieuw-Sandenburgh, waar vanuit het restaurant het zicht op de Dom altijd zo mooi was.
Later in Veere bezoek ik de fotograaf op de markt. Ik geloof mijn ogen bijna niet want, in de rechter–etalage staat een schitterende, voor ons totaal onbekende foto van mijn vader. Op de kade in Veere gemaakt, begin jaren zestig, waar hij op de bok van een volle wagen met suikerbieten zit. Met daarvoor de twee paarden: Fanny en Marrie. Glunderend kijkt hij mij aan, alsof hij wist dat ik vandaag zou komen. 'Hé, meisje', hoor ik hem bijna zeggen, 'jij bent er weer en ik ben er nog, mooi zo!' Deze fotograaf ben ik oneindig dankbaar. “Wie wat bewaart, heeft iets om weg te gooien” Hij bewaart voor Veere, voor ons, voor mij. En gooit niet weg.

Zicht op het Stadhuis en de Dom van Veere, vanuit Nieuw-Sandenburgh.
Foto's: Anke Nijsse 16-02-2011

P.S. het woord campanella, Laurens Geerse heeft mij beloofd dit binnenkort uit te leggen. Wellicht bedoelt hij 'het klokje' van het stadhuis. Ook naam van koor of ensemble. Tevens 'La campanella' van List.

Fietsen? Neem eens de Popperoute : een (fiets)tocht langs alles wat Poppe heet of heette op Walcheren.

Toegift: het gedicht 'Liefde tot de natuur' is in negen talen vertaald. In Four Poems vind je de volgende mooie vertaling in het Engels:

LOVE OF NATURE

Leading the horses out into the fields - just you alone -

fills with pride.

A boy, ten years old, on Whit Tuesday.

A soft breeze in the air. A good smell as well.

And it's almost raining. And on the way home

dusk is falling - soon the moon will be glistening.

A hesitating awakening starts

of something he does not know the meaning of.

But that - only much later - will be called

Love of Nature. - Love of Nature!

Yes! Yes! oh so slowly you learn

to get used to sweet memories.

(met dank aan studenten van de Roosevelt Academy)

Expositie Bob Pingen: ARCAdia

2011-02-12T03:35:00.000-08:00

“Ben weer van mening veranderd, nou vind ik die andere toch mooier!”, zei het meisje van een jaar of tien dat vrijdagmiddag door de tentoonstellingsruimte in de Zeeuwse Bibliotheek huppelde. Even daarvoor vond de opening plaats van de expositie ARCAdia, schilderijen/2010 van Bob Pingen, te zien t/m 9 april 2011.
Namens de Jan van Leeuwen Stichting verwelkomde Ton Brandenbarg de bezoekers. De Stichting, opgericht 12 april 1994, stelt zich ten doel de in de Zeeuwse Bibliotheek aanwezige tentoonstellingsruimte aan te bieden aan hedendaagse kunst van goede kwaliteit, die op de een of andere manier met Zeeland te maken heeft. Daarbij wordt gedacht aan werk van beeldende kunstenaars die in Zeeland wonen en werken, maar ook aan dat van beeldende kunstenaars die zich door Zeeland laten inspireren. Adviseurs van de Stichting zijn Henk Koch, Kees Wijker en Wim Hofman. Deze keer viel Bob Pingen de eer te beurt. Deze Vlissingse kunstenaar exposeert al vanaf 1979. In een uitgebreid artikel in het Zeeuws Tijdschrift, 1994, 'De verovering van het grote vlak. Het werk van Bob Pingen' wordt onze Zeeuwse kunstenaar geïntroduceerd en binnen de internationale kunstwereld geplaatst. In ARCAdia toont Bob Pingen nu een reeks van 15 kleine doeken als uitkomst van zijn voortdurende zoektocht naar het ultieme schilderij. Kleurlagen schuiven over elkaar en vormen samen een staalkaart van lichtschakeringen die intens en geraffineerd is samengesteld. Pure schilderkunst die zich overtuigend kan meten met wat zich in de natuur voordoet, aldus een berichtje in de PZC. In de kunstrecensie "Het hoofd vol met waarnemingen" van Nico Out in de PZC (20-01-2011) is te lezen hoe het licht een hoofdrol speelt in de werken van Pingen. 'Hij werkt met dunne kleurlagen. De kracht van zijn composities is gelegen in het spel van die over elkaar liggende lagen, subtiel schemeren ze over elkaar... Pingen benadrukt de ruimtelijkheid van de composities door af en toe langs de rand van een vorm iets van schaduw aan te brengen én door geraffineerd gebruik te maken van kleurcontrasten...'
Te midden van de kleurrijke schilderijen mocht de Zeeuwse dichter André van der Veeke de tentoonstelling van inleidende woorden voorzien. André memoreerde de tijd, zo’n dertig jaar geleden, dat hij Bob Pingen leerde kennen. “Alles of Niets” was de naam van het kunstenaarsgroepje waarvan André zelf de enige scribent was. Vooral de kennismaking met de naam Bob Pingen maakte indruk : echt een fascinerende naam voor een schilder, een sfeer van blauw, wit en groen daar omheen. De kracht die van de naam uitgaat. Binnen de groep rondom het literaire tijdschrift Ballustrada namen kunstenaars het voortouw. Gelijktijdig betrad de abstracte schilderkunst van Bob Pingen een mystiek veld, stond boven het bestaande.
Als reiziger naar alle richtingen bleef hij Bob Pingen min of meer van grote afstand volgen. In het werk van Bob waardeert hij de aangename kleurentonen, de goed te verdragen lichtheid of being there. Optimistische schilderkunst: oppervlak, diepte en lichtheid tegelijkertijd. De verwantschap van Veeke, de man van papier, met de schilder Pingen is treffend terug te vinden in de omslag van de dichtbundel 'Rotterdam vertrekt'. Niet dat Pingen deze omslag heeft gemaakt maar HIJ HAD HET KUNNEN ZIJN...
Wat waardeer ik in deze expositie? Met betrekking tot de schilderijen gaat mijn voorkeur uit naar de groene en blauwe kleurenvelden in 'Locatie (onbekend)'. Vervolgens de zachte kleuren in 'Verticaal Grijs/Grijs'. Ook de doeken met titels als 'Boogie' en 'Borderline'. Vooral deze laatste kan tot nadenken stemmen. In de conceptuele kunst verwijst de zeggingskracht van de titel samen met het beeld naar de achterliggende idee, bij 'Borderline' zie ik blauw, zwart, gevaarlijk rood en schuivende vlakken die als het ware een grote dissonantie laten zien. De beleving van Boogie is volstrekt anders, ga er maar voor staan.

André van der Veeke heeft iets met landschappen en kleuren. Grappig te zien hoe de omslag van zijn recente poëziebundel 'Blauw als ijs' verrassend bordeauxrode kleurenvelden heeft. Uit deze bundel las hij het lange titelgedicht voor maar ook, met het oog op 'Locatie (onbekend)' het korte gedicht 'Troostplek', p. 37

Locatie (onbekend), 80x100 cm

TROOSTPLEK

Modderige wei

met bandensporen

Afwezigheid wordt

hardnekkig bewaakt

Overal knopen, lussen

rollen prikkeldraad

Desolate troostplek

keert zich af van

wat glanst of gloort

Mij rest alleen de absoluut irrelevante maar toch interessante vraag: vind ik André van der Veeke een fascinerende naam voor een dichter. Jazeker, van der Veeke roept associaties op met de overkant, de grens over, Vlaanderen en Zeeuws, oude ambachten en het gewas vlas. Tijd om mij te gaan verdiepen in het ambacht en de woorden van deze dichter. Kleurtonen en woordenvelden zijn altijd prettig om waar te nemen. Dan horen jullie mij vast wel eens zeggen: “Ben weer van mening veranderd, eerst vond ik deze mooi maar nou vind ik die andere toch mooier.”

Nawoord over Arcadia:
André van der Veeke nam deel aan het project "Tekens in het land", een initiatief van de tweejaarlijkse Kunstmanifestatie 'De Muzen in Arcadia', 2005.
Poëzie gecombineerd met tekeningen van Theo Jordans geven een doordringende en fantasievolle kijk op het zuidelijk landschap rond Aardenburg.
Over kleuren gesproken, uit deze uitgave het volgende gedicht. Van en voor een kasteelheer die ergens in zijn Arcadia de vlasbloem weet of verlangt.

DE GLOED VAN VLAS

Niets is vluchtiger dan wit
dat verliest van blauw

De vloed van vlas
voordat de dag begint

Na zonsopgang ebt
het melkblauw al weg

Blijft als gloed
hangen in de lucht

Wordt opgeslagen
als verlangen.

Verticaal Grijs/Grijs, 60-40 cm

Dave Meijer: Eeneneeniseen

2011-02-06T12:38:00.000-08:00

''Zij, die het opgeven, weten nooit hoe dicht zij bij hun doel waren.'' Het lijkt wel of de Zeeuwse schilder Dave Meijer onder dit motto werkt. Hij wil en moet schilderen, toch kan het zijn dat een doek of paneeltje pas na twee jaar zuiver is en dus af. Hij wil niet opgeven, begint opnieuw, haalt weg, voegt toe, schildert over, trekt grenzen, schuurt af en geeft ruimte. Het was mijn bedoeling om het werk van Dave Meijer iets beter te leren kennen.
Galerie van den Berge in Goes toont tot 19 februari recent werk, 22 schilderijen in totaal waarvan zes tweeluiken, onder de benaming Eeneneeniseen. We zien steeds hetzelfde op een andere manier. De werken hebben geen titels, of het zou moeten zijn, ‘hetzelfde nog een keer, maar dan een ander formaat, een andere kleur en iets anders'. Abstracte schilderijen waarvan ik, bij het zien, gewoon zo ‘zuiver’ blij kan worden omdat lyriek, schoonheid en zinnelijkheid tastbaar worden gemaakt. Alsof het leven gaat vlinderen en je even licht mag zijn.
Dave Meijer (1955), docent tekenen, geboren in Souburg, groeide op in Middelburg en woont nu in Goes waar hij ook een eigen atelier heeft. Schilder van op zichzelf staande of in serie geschilderde landschappen waarin de horizon vaak een belangrijke rol speelt. Dave is een echte twijfelaar, hij streeft altijd naar eenheid binnen een werk, het moet kloppen. Steeds weer de drang om het over te schilderen, een ultieme doorwerktheid kenmerkt zijn panelen. Ongelooflijk kritisch op wat hij maakt. Op de achterkant van de schilderijen zien we soms dat de zoektocht maanden, jaren duurde, 2008, 2009, 2010. Zijn atelier heeft zelfs een wand waar het werk ‘groeit’ en wacht op het moment dat het schilderij uit het atelier weg mag. De perfectie, de zuiverheid is dan pas gevonden. 'Ja, hij is wel eens moe', zei hij onlangs in een interview voor Omroep Zeeland.
In 2011 zien we in Goes solo’s en enkele ensembles of tweeluiken. Eerder kregen we kleine en grote series van 9 tot 450 schilderijen te zien die als een gedicht aan de muur van de tentoonstellingsruimte hangen. Schilderijen vormen een serie wanneer ze inhoudelijke verwantschap tonen door de keuze van de beeldelementen, het kleurgebruik, de gebruikte techniek, hetzelfde formaat hebben. Hetzelfde maar elke keer anders. Maar vooral: wanneer ze door de maker als serie gepresenteerd worden. Het werken met series schept ook lucht, ruimte en rust. Het ware schilderij mag dan even wachten, de schilder kan de perfectie van allerlei kanten verkennen.
In de mooie uitgave Dave Meijer : Landschappen rondom n.a.v. de gelijknamige tentoonstelling in 2007 in Museum Belvédère zien we een afbeelding van de serie: Ergens onder een dak onder de blauwe lucht 5, 24 paneeltjes, zo mooi om naar te kijken. Maar ook een afbeelding van de serie van 121 paneeltjes: Ergens en overal, 2006. In de Kabinetten van De Vleeshal in Middelburg maakten we in 2009 kennis met het werk De Einder. En dan de hoek om. Alleen al het zien van de ansichtkaart van dit werk maakt mij blij. Hoogtepunt in de series blijft echter uit 2002 "Nulpunt", in totaal 450 werken van 18x25 cm die voor de schilder een archief, een ijkpunt, een culminatiepunt maar ook een nulpunt zijn. De publicatie over deze serie is ook al mooi en bijzonder.
De horizon, de einder. Met de voeten in de Zeeuwse klei schildert hij met acryl en/of olieverf, vanuit de pols, in essentie landschappelijk beelden die, opmerkelijk, vooral ook in Friesland gewaardeerd worden. Een citaat van Jan Mankes: ‘We hebben nu al zo lang geslootkant en geknotwilgd dat er wel iemand met een heel bijzondere kijk op die dingen moet komen wil het belangrijk worden’, verbindt deze kunstenaars. Schilderen vanuit het kijken, zonder politieke of maatschappelijke relevatie, voortdurend op zoek naar het ene ware schilderij. Experimenten hoe ruimtelijkheid vormgegeven kan worden verwijzen naar de architectuur van een open landschap met een verdwijnende einder, een vloedlijn, een dijk. Daar waar vlakken, lijnen, vormen en kleuren elkaar ontmoeten. Het is mooi om te zien hoe Dave Meijer ook op de zijkanten van de paneeltjes doorschildert, het ruimtelijk effect wordt zo weer versterkt. Soms maakt Meijer het ruimtelijk nog sterker door het materiaal van de ondergrond te laten verschuiven.
Wanneer je in Goes de tijd neemt zou je verrast kunnen worden door het kleurgebruik dat vaak licht en helder van toets is. Veel tinten blauw, rood, rose en geel, soms groen, een ondergrond van gebroken wit. Zwart is niet altijd zwart, er schemert gelukkig blauw doorheen. Het is genieten van de composities die met een buitengewoon gevoel voor verhoudingen zijn gemaakt. De tentoonstelling zelf is ook zorgvuldig gecomponeerd door de gedreven galeriehouders. Het mogen luisteren naar Tom van den Berge, die al bijna twintig jaar samenwerkt met Dave, was een verrijkende ervaring. Niet dat ik alles heb begrepen hoor, welnee, misschien maar een heel klein vlakje binnen de vele paneeltjes. De kleur van dat vlakje is echter zacht okergeel, met een groen veegje en een heel lief lijntje blauw er doorheen. Als een 'zijde'-vlinder loopt dit vlakje door op de zijkant van het doek en fladdert het in mijn gedachten verder naar de einder. Vergelijken met andere Zeeuwse kunstenaars? 'Nee, nee, oh nee, dat moet je niet doen, de autonomie en puurheid van het werk van Meijer laat zich niet vergelijken'. Over de lijnvoering en spanningsboog heb ik ook niet alles door, het kijken op zich was al genoeg voor mij. Maar ik heb het in elk geval geprobeerd en zo uit de losse pols deze tekst neergezet. Want: " Zij die het opgeven weten nooit hoe dicht zij bij hun doel waren".

Afbeelding 2: De Einder. En dan de hoek om. De Kabinetten van De Vleeshal, 11.04 -21.06.2009

Na bezichtiging koffie in een kroeg bij de markt. Van een heilssoldaat kreeg ik de tekst "zij, die het opgeven, weten nooit hoe dicht zij bij hun doel waren." Toen al kreeg mijn pen vlinders, zo gaat dat, dat is nou het mooie van kunst, kijken en verderzien, de hoek om.

Voor meer informatie over Dave Meijer zie de site van Galerie van den Berge

De Galerie is deze week gesloten i.v.m. de Kunstbeurs in Rotterdam. Het werk van Dave Meijer is nog te zien van 17-19 februari 2011

Dag mam, jouw boek is uit.

2011-01-31T11:32:00.000-08:00

Voor wie ik liefheb...

Voor mijn moeder, Lenie Kasse - Dingemanse

11 februari 1932 - 22 januari 2011

Dag mam, jouw boek is uit. Nu mag ik het nawoord schrijven. Negen jaar ziek geweest, een wereld die steeds kleiner werd, de woorden waren op, het is goed zo mam.
Eigenlijk begon het al voor 2002 en je wist dat er iets niet klopte. We zagen het wel, de desolate eenzaamheid, het verdriet in je ogen, de fragmenten die je miste. Wil je even helpen met de koffie, zei je, want ik kan het niet onthouden, de een wil koffie zwart en de ander wil met melk en die weer met melk en zonder suiker. Of was het met suiker? Soms brachten jullie veldsla voor ons mee maar de porties veranderden, voor stamppot was het soms een beetje veel te weinig. Je werd stiller en vader kreeg steeds meer praatjes, om datgene te verhullen wat hij ook al niet begreep. Toen vader in 2002 in Vlissingen op Oost 3 lag wist je niet hoe je hem kon vinden, je liet je schoenen soms gezellig onder zijn bed staan en kwam op blote voeten het ziekenhuis uit. Bramenjam maken werd ook een avontuur, het haalde de jampotjes niet meer terwijl je dat eerder zo heerlijk goed kon.
Na het overlijden van vader, augustus 2002, kon je niet alleen blijven wonen. Verhuizen naar Nieuw-Sandenburgh was onvermijdelijk. Jouw boeken heb ik gesorteerd en opgeruimd, de mooiste gingen mee. Je las wel honderd keer het eerste hoofdstuk. De plantjes kregen vijf keer per dag water, later verdroogden ze. Je was gelukkig wanneer we gingen wandelen. Frisse lucht! Als het even kon naar de sluis, naar de zwaluwen kijken, bramen plukken langs het kanaal, kastanjes rapen.
Altijd, altijd nam ik bloemen voor je mee, het herfstboeket met allerlei gekleurd blad, asters en takken met besjes was best wel mooi! Wilt u dat toch maar niet meer doen, zeiden ze toen, sommige bewoners eten de bessen op, misschien zijn ze giftig.
Het was mooi om naar Veere te fietsen. Hoewel, het was soms echt wel kloteweer. Binnendoor langs de Oude Veerseweg was het genieten van het nieuwe natuurgebied, de stilte. Broedende weidevogels in het voorjaar, eendjes in de sloten, overwinterende ganzen in het najaar, zoveel trekvogels, jammer dat vader dat niet meer heeft kunnen zien. Bij de Poppenkinderenburgseweg begon vroeger ons land. Laurens Geerse schreef ooit een gedicht over deze weg, het is mij dierbaar en te vinden in : Wie wat bewaart heeft iets om weg te gooien. Er komen flarden van herinneringen naar boven van een soms mistig verleden, je kunt niet alles onthouden toch? Keer op keer vroeg ik mij af waar mijn eigen poppen zijn gebleven. Niet schrikken hoor, zeiden ze, toen ik jou in Nieuw-Sandenburgh voor het eerst zag zitten met een pop in je armen, je fluisterde lieve woordjes en wiegde het meisje zachtjes.
Tijdens het wandelen ging je grappige dingen oprapen: gekleurde papiertjes, plastic dingetjes, lolliestokjes, je vond alles mooi. Ja, vroeger verzamelde je schelpen, geen strandwandeling zonder. Terwijl vader op het land 'uitkeek' voor kievitseieren en granaten verzamelde je scherven van servies, van oude tegeltjes en potten, gewoon voor de mooiigheid, de blauwe lijntjes. Zal ik nog een keer vertellen dat pa soms weken met een granaat in de auto rondreed, gewoon uit achteloosheid? Je hebt de oorlog gekend, schreef erover in het opstel Angstige dagen, het vervolg hiervan zal ik ook publiceren. Jullie boerderij verdween in 1944, Duitsers, schootsveld, mijnenvelden, springstof. Een schervengericht maar dan anders. Schuur verbrand, huis opgeblazen. Verdwenen de lusthof met meidoorn, olmen, knotwilgen. Samen met een idylle omgehakt, de drie soorten pruimenbomen, alle toen gangbare appel- en perenbomen, de kruisbessen, de zwarte, witte en rode bessen, de frambozen. Jarenlang heeft opa houten dienbladen gemaakt en zijn afbeeldingen van een Walchers Arcadia in onze herinnering gegutst. Voorkant van de boerderij "Driewegen" aan de Schroeweg te Middelburg, gekocht 1931, verwoest door de duitsers in 1944, vermeldde de tekst dan aan de achterkant. Ze kregen geen hoofdletter mam... Hij beschreef zijn ervaringen in Roos en Doorn. Je wist wat verlies was, je wist wat angst was, je gevoel voor humor verdween echter niet helemaal, dat heb ik wel van jou, ik mag graag iemand zachtjes plagen, je moest eens weten...

Je herkende ons niet meer. Hé, mam, zei ik dan, hier ben ik weer, jouw dochter! Welnee, zei je dan lachend, ik dacht het niet hoor, je bent mijn zus! Keek je naar jezelf in een spiegel dan zei je: Kijk eens, daar is Fransien! Je voelde ons wel, onze stemmen maakten je blij. Feilloos wist je de krullenbol te vinden van de zoon die sprakeloos was geworden, geen woorden meer kon vinden voor jou, niet meer op bezoek kwam, het beeld wat hij van zijn moeder had heel wilde houden.

In Nieuw-Sandenburgh volgde een verhuizing naar de gesloten afdeling. Als een jonkvrouw in het kasteel opgesloten, de ophaalbrug omhoog, de slotgracht diep, de muren steeds dikker. Kwam ik je daar bezoeken dan moest ik eerst door de deur met de code, soms stonden er bewoners achter het glas van de deur, ze wilden er zo graag uit. Het was oppassen hoor, ze leken heel gewoon, je zag het niet aan de buitenkant, soms ontsnapte er eentje, dat gaf een hoop heisa. De poster met de boekenkast, die later op de deur werd aangebracht zorgde ervoor dat het minder werd, ze werden zo mooi om de tuin geleid. Verdorie mam, ik moest natuurlijk zelf ook die code zien te onthouden, die veranderde af en toe, soms wist ik hem echt niet meer, ik schaamde me rot!
Als het even kon gingen we nog steeds naar buiten. Toen het lopen niet meer ging kwam de rolstoel. Als een mantra prevelde je steeds: Ik ga slapen ik ben moe, maar ook: O God, wat is uw schepping schoon. We werden er tureluurs van. Vaak dacht ik: O jé, sla eens een bladzijde om, andere tekst graag! Er veranderde niets. Je stond inmiddels bekend om je grappige lieve uitspraken, nooit vergeet ik de woorden: Ach, ik ben ook maar gewoon de dochter van een moeder die van mij houdt. Je mopperde nooit, was altijd dankbaar. Nog zo'n mooie uitspraak was: Ik ben blij om al het goede van het mooie!

Elke maandagmiddag werd er gezongen in de huiskamer, je zong graag en wat kende je veel teksten die ik nog nooit had gehoord. Tot het moment kwam dat ze jouw rolstoel er niet meer bij hebben gezet, jouw liedje was uit en je viel toch maar steeds in slaap.
Het laatste jaar. Je sliep steeds meer. Tussen de middag lag je nog in bed en kwam ik jou soms voeren. Wanneer de lepel jouw lippen aanraakte ging je mond, als van een vogeltje, vanzelf open. Het eten was smakelijk, aardappelpuree, groente, vlees met een beetje jus. Chocoladevla vond je heerlijk, stoofpeertjes met vla, als het maar zoet was vond je alles best. Tussen de happen door viel je vaak weer in slaap. Met een brok in mijn keel zat ik dan wat rond te kijken in je kamertje. Het wandkleed met de bergen, het dorpje, een meer, bos en rotsen hing boven je bed, in mijn jeugd hing het in de woonkamer. Twee kleine herten, een groot hert met een gewei. Er klopte iets niet met de linker achterpoot van dat dier, het perspectief was vreemd en de balans begreep ik niet, raar beest was het. Toen ik een keer foto’s liet zien van Noorwegen huilde je, zo verschrikkelijk graag was je daar ook eens geweest, maar vader was minder reislustig en meer nog, het werk op de boerderij verhinderde dit. Je hebt veel te veel offers gebracht mam, je wist het, je deed het met liefde & wanhoop & geloof, maar toch... De trouwfoto zag er veelbelovend uit, januari 1953, een paar weken voor de ramp die overigens in Veere niet zoveel schade heeft aangericht. Het boeket met varens, stefanotisbloemetjes en lelietjes-van-dalen was bijzonder voor die tijd. Jouw ouders waren daarvoor, in 1950, naar de Noordoostpolder vertrokken, een nieuw bedrijf, een nieuwe toekomst. Je kwam terug, heimwee, verliefd, verloofd. Een leven lang hard gewerkt. Samen met vader ontwierp je een eigen Zomerlust. Een klein paradijs met aardbeien, fruitbomen, zoete appeltjes, een groententuin. Dijkzicht was jouw Bloemhof, de geur van seringen en jasmijn vergeet ik nooit. Wanneer opa en oma naar Zeeland kwamen was het, in mijn herinnering, altijd feest bij ons thuis. Eindeloos lieve mensen, oma opgewekt en lachend, opa rustig, wijs, pijprokend, een pionier. Naar de zee wilden ze, altijd naar de zee. Ook je drie broers en vijf zussen wilden altijd naar de zee, ook nu nog willen ze in Zeeland altijd naar de zee. Een foto van opa en oma heeft acht jaar in de vensterbank gestaan. Naast allerlei bloemen die geen water nodig hadden: narcissen, rozen, cyclaampjes, azalea's, tulpen. Verder natuurlijk je whiteboard met foto's, ansichtkaarten en de aquarel van jouw zus, ook weer narcissen. In oktober 2010 schreef zij: in de zon tijdens het wandelen kreeg je warme handen. We vonden het fijn om jou weer te kunnen bezoeken. Ook al kon je niet antwoorden hopen we dat je onze woorden en liefde voor je begrepen hebt.
Praten kon je niet meer, een hand loslaten viel je zwaar, klemvast, leek het wel. Kinderen loslaten, wie kan wel?
Mam, toch moest je gaan. Weet dat de afscheidsdienst heel mooi was. Jouw kinderen waren er, jouw broers en zussen, jullie oude vrienden en bekenden. Je vond het altijd verdrietig dat ik niet meer geloofde, maar mam, geloof me maar, ik zou willen dat deze predikant mijn buurman was. Hij heeft nu de cd 'In een ander licht' van Stef Bos van mij te leen, vanwege het Lied van Ruth - My land is jou land, maar dit terzijde. Er zijn van Job tot Jesaja allerlei teksten over scherven te vinden mam, de troostrijke woorden hierbij had je wel gewaardeerd. Femke heeft prachtig harp gespeeld, er werd gezongen en tijdens de dienst brak de zon door hoewel er regen was voorspeld. De gotische vensters filterden het zonlicht en heel zachtjes streelde dit licht de bloemen op jouw kist: hyacinten, tulpen, blauwe druifjes, anemonen, kievitsbloemen, voorjaarstakken, wilgenkatjes. Youri heeft jou ook mogen dragen en de klokken hebben geluid. Je kleinkinderen hebben jou toegedekt met rozenblaadjes. Het was goed mam. Dank je wel mam.
Slaap zacht. Dag mam.

Uit de bundel Zee & Land : gedichten over Zeeland, 1999:

ELEMENTEN / Andreas Oosthoek

Ik hoor het hem nog zeggen,
mijn grootvader,
de oude wijze:

jullie mogen niet klagen,
elke dag zie je de zee.

ja, riepen we dan, de zee
maar wat hebben we nog meer?

Nou, zei hij

en stak de brand in zijn pijp,
jullie hebben het zand

en daar zit heel wat in

en jullie hebben de wind.

Dat is genoeg,

praat er verder maar niet meer over.

Vlinders

Zoals de zachte nachtgeluiden
stil komen dwalen in je droom
raken gedachten je soms aan.

Dat moeders ook dood kunnen gaan.
Dat vaders wel eens kunnen huilen.
En dat je nooit weet wat er komt.

Hoe kun je een gedachte laten zwijgen ?
Het zijn net vlinders : kun je vlinders slaan ?

Je wilt gewoon dezelfde blijven.
En dat er niemand weg zal gaan.

Johanna Kruit

Gedicht uit de bundel “Wie weet nog waar we zijn “
Uitgeverij Leopold Amsterdam

aquarel sneeuwklokjes: zus Corry, aquarel narcissen: zus Liesbeth, foto's tegelscherf, tulpen: Anke Nijsse, tekst: Anke Nijsse, meisjesnaam Kasse

Unfolding: over kunst in De Vleeshal

2011-01-19T11:43:00.000-08:00

'Weet je’, zei een aardige vrouw zachtjes tegen mij, ‘soms vind ik de tegelvloer van De Vleeshal veel mooier dan de kunst die erop staat’. De twinkeling in haar ogen gaf aan dat wat ze zei recht uit haar hart kwam en ongekunsteld was, ik vond haar direct sympathiek.
Die middag, 15 januari 2011, keken wij naar prachtig archiefmateriaal in De Kabinetten van De Vleeshal, waar ter gelegenheid van het twintigjarig jubileum van de Stichting Beeldende Kunst Middelburg (1991-2011) een overzicht wordt gegeven van de activiteiten die de stichting in het verleden heeft ontplooid. Unfolding: 20 Years SBMK is de titel van de expositie waarvoor in het archief is gedoken en waar publicaties te zien zijn die in de loop der jaren zijn ontstaan: catalogi en monografieën, uitnodigingen, affiches, documentatie en veel afbeeldingen van de experimentele hedendaagse kunst waarmee de gotische Vleeshal en De Kabinetten van de Vleeshal naam hebben gemaakt. Wie deze expositie bezoekt kan niet anders dan geraakt worden door de prachtige foto’s van exposities in De Vleeshal, het contrast van experimentele kunst binnen een bijzondere ruimte met haar uitgesproken gotische architectuur. Ik stelde curator Lorenzo Benedetti de vraag welke afbeelding hij zelf het mooist vond. Deze vraag bracht hem een beetje in verlegenheid, hij zou een keuze moeten maken en omdat hij van zoveel kunst houdt was een antwoord niet mogelijk, zei hij eerlijk en oprecht.
Met de uitspraak van die aardige mevrouw in gedachten was de opening van de eerste solotentoonstelling van de Franse kunstenaar Benoît Maire een gebeurtenis die het filosofisch denken over kunst ‘triggert’, nieuwe ervaringen ontvouwt. Het gaat om de taal van de kunst, ook om de vraag of je een vloer aan theoretisch en filosofische onderbouwing nodig hebt om, zeg maar, kunst te begrijpen of als 'mooi' te ervaren. Maar, om te beginnen, het verhaal van Lorenzo Benedetti was bijna onverstaanbaar, een projectie met ondertiteling op de mooie muren van De Vleeshal zou best wel een idee zijn. En, mevrouw, de tekst van Benoît Maire begreep ik ook niet zo goed, misschien werd ik afgeleid en dacht ik, na een wijntje, aan andere dingen. Toch gaat het bij deze tentoonstelling, die tot 6 maart te zien is, vooral om denken, en, mevrouw, ik ga die vloer eens verkennen. The Object of Criticism is de titel van de tentoonstelling. Benoît Maire hanteert verschillende disciplines waaronder video, fotografie, teksten en sculpturen. Hier in De Vleeshal proberen zijn kunstwerken een antwoord te vinden op de vraag wat het object is van de filosofie, vraagstellingen die al vanaf de klassieke oudheid gesteld worden en waar Georg Wilhelm Friedrich Hegel over schreef, nl. de subject-object dialectiek. Hegel streefde naar de ontwikkeling van een totaal-concept waarin hij wetenschap, esthetica, godsdienst en filosofie wilde verenigen. Er bestaat geen echte waarheid, wel een waarheid die steeds dieper en rijper wordt. Niet iedereen begrijpt de taal van Hegel, gewoon zelf kijken en denken is soms veel leuker. Het meest interessant vond ik het kunstwerk achterin De Vleeshal, nr. 6, Esthetica der geschillen, de verscheurde lezing. Een object gemaakt van veiligheidsglas, witgeschilderd vurenhout, pruimenhout, acaciahout en gietijzer. Onder het toeziend oog van een beeld van een graaf, hij heet Dirk, kun je er eindeloos over filosoferen. Voor iedereen is het duidelijk dat het een tafel is, niet in gebruik als tafel, een ge-dematerialiseerde vorm die de functie van een object heeft om naar te kijken. Een echte tafel staat in de buurt, de tafel waar informatie op ligt en kaarten worden verkocht, nr. 5. De helft van de zin.

Over nr. 6: Het tafelblad van veiligheidsglas rust enerzijds op een witgeschilderde schraag en anderzijds op twee boomstammetjes. Met de filosofie van Hegel in gedachten komen er allerlei ideeën naar boven. Ik ontvouw u mijn eenvoudige interpretatie:
a. Kijk je naar de architectuur van het object dan zie je hoe het technisch in elkaar zit, of het stabiel is, waar en hoe het tafelblad gesteund wordt door het hout. Misschien hebben glas, hout en gietijzer ook andere waarden binnen de bouwkunst.
b. Kijk je naar de kleur van het mos op de stammetjes, de tinten van de jaarringen van het hout en voel je de spanning tussen glas en hout, zie je de tegelvloer door het glas heen, dan heb je een andere esthetische ervaring, ik vond het wel heel mooi hoor.
c. Filosofisch gezien vraag ik me af wie zich geschraagd voelt. Hoe sterk is de balans, het draagvlak wanneer jouw stam zich heeft vertakt en jouw tak, bijvoorbeeld jouw kind, vertrekt. Dan zie ik precies de pijnplek, daar waar het glas de jaarringen raakt. En: last week my mother died.
d. Staande op die mooie tegels kun je zelfs, wanneer je de lichtval vanuit de vensters met het object ziet spelen, een moment the unbearable lightness of being ervaren, dat gevoel hangt sowieso altijd al in De Vleeshal, vraag maar aan de graaf, die ziet dat dag en nacht.
Uit een educatieve uitgave over deze tentoonstelling citeer ik: Het kijken vindt Benoît Maire van groot belang. Hoe kijken we? Weten we wat we bekijken? Hij vergelijkt het met hoe vroeger mensen de sterren zagen. Men kon het nog niet precies verklaren, maar probeerde dit wel. Pas als iets duidelijk is, hoeft men er niet meer over na te denken. Tot dat moment is het interessant om na te denken, en dat is welllicht ook de reden dat er kunst gemaakt wordt.

Je kunt de tentoonstelling trouwens ook bezoeken om even op adem te komen, De Vleeshal is daar een heel mooie plek voor. Jammer dat er geen koffie verkrijgbaar is, graag zou ik met die aardige mevrouw in het echt aan een tafel willen zitten om verder te praten over kunst. Het openleggen van wat kunst met je doet, Unfolding, is een boeiend proces.

Ook denk ik aan de bestuurders van onze stad die moeten gaan bezunigen op kunst. Hoe gaat dat aan de vergadertafel? Heb je dan ook nog wat aan de filosofie van Hegel, met andere woorden, welke waarden beschermt de architect van de bezuinigingsplannen? Esthetische, filosofische, zakelijke en wellicht religieuze? Hoe zit het met de beschermig van historische waarden in Middelburg? Kijk, onder die tegelvloer ligt een geschiedenis van meer dan vijfhonderd jaar oud. Beklim je de 279 trappen van de Lange Jan dan ontvouwt zich bovenop de wijzerplaat een schitterend uitzicht, maar hoe ontstaat inzicht? Ik mag hopen dat onze bestuurders op het snijvlak van de bezuinigingsrondes keuzes maken die draagvlak hebben, eigenlijk heb ik daar alle vertrouwen in.

Mevrouw, ik neem u nog even mee naar een ander object, nr. 7, Geschiedenis van de geometrie n° 11, aluminium trapje met bovenop een glazen bol. Dit kunstwerk heeft ook allerlei interessante interpretatiemogelijkheden m.b.t. de materiaalkeuze, de balans, de schoonheid van de kleuren, het filosofisch draagvlak.
Is het een ladder naar de hemel, een fly me to the moon? Kan de de glazen bol een traan zijn, het verdriet dat iedereen met zich meedraagt? En tenslotte, wat te zeggen over de spanning die opgeroepen wordt: wat gebeurt er wanneer het trapje uit balans raakt en het glazen object er gewoon afvalt, mevrouw, het zou zo maar kunnen dat deze tegelvloer, ook dan, schitterend mooi zal zijn.

foto's: Anke Nijsse

Hier is... Adriaan van Dis, in Middelburg

2011-01-17T12:30:00.000-08:00

‘Ik geloof in de hoop omdat er niets anders opzit’ Met deze verklaring besloot Adriaan van Dis zijn bezoek aan Middelburg, een bezoek dat de geschiedenis van de SLAZ in zal gaan als bijzonder indrukwekkend.
Vrijdag 14 januari was Adriaan van Dis te gast in de Nieuwe Kerk om te vertellen over zijn nieuwe roman Tikkop die zich met name in Zuid-Afrika afspeelt. Meer dan 300 bezoekers, een frisse kerk, een heldere interviewster Lidewijde Paris en een boeiende verteller met een warm hart. Adriaan van Dis bezocht Middelburg eerder in 1988, de Stichting Literaire Activiteiten Zeeland (SLAZ) was toen nog in oprichting.
Tikkop is een roman over verraad, maar ook over vriendschap en liefde voor een taal en een land. Het vertelt de geschiedenis van twee blanke mannen – de Nederlander Mulder, die we al kennen van De Wandelaar (2007) en de Zuid-Afrikaan Donald – die als student betrokken raakten bij het internationale verzet tegen de Apartheid. Na veertig jaar halen ze de banden weer aan en verkennen hun gevoelens van weleer: er is een liefde gedeeld, er zijn vrienden verraden, idealen verloochend. De werkelijkheid van het nieuwe Zuid-Afrika lijkt anders dan de droom van toen.
De in Parijs wonende Mulder vestigt zich een tijd in de Kaap, waar Donald zijn strijd voortzet in een verstikkend vissersdorp. De lokale bevolking voelt zich aan alle kanten verraden: hun visrechten zijn verkwanseld door corrupte leiders, er is geen werk en hun kinderen vluchten in de tik – een goedkope drug die je geheugen, je gevoel, je geweten weg vreet. Juist over deze drie dingen, gevoel, geweten en geheugen gaat de roman. Mulder en Donald ontfermen zich over een talentvolle verslaafde, een tikkop in het Afrikaans, die zij een nieuwe toekomst willen bieden – die jongen, Hendrik, moet alles goedmaken. Maar het is een gedoemde poging die een echo is van hun naïeve idealisme in de jaren zeventig.

Adriaan van Dis vertelde uitvoerig over zijn ingewikkelde verhouding met de taal en de politieke situatie in Zuid-Afrika. Een kort verslag geven van deze avond is lastig, nou ja, voor mij dan. Zie deze tekst maar als een sfeerimpressie want ik hink-stap-spring een beetje.

Zijn fascinatie voor Zuid-Afrika is alom bekend en begon met een studie Zuid-Afrikaans. ‘Een overspelig Nederlands’ noemde hij die taal eerder. De keuze voor deze taal had een diepere reden en vooral, vanwege zijn afkomst, met zijn kleurgevoeligheid te maken. Zoon van een Indische familie die werd opgevoed in de sfeer van een verzwegen leed. Over zijn jeugd schreef hij o.a. in Indische Duinen (1994) en Familieziek (2002).
Voor van Dis was het taalgebruik in de poëzie van Breyten Breytenbach een symbool van verandering, met name een gedicht over diens huwelijk met een Vietnamese waarmee hij de Zuid-Afrikaanse ‘ontugwet’ overtrad. Van Dis constateerde echter dat ook dichters als van Wyk Louw, die ‘fout’ waren, deze taal gebruikten en toch ook heel goed konden schrijven. Wat hem in het Afrikaans boeit is derhalve de kleurgevoeligheid van de sprekers van die taal, vanaf de periode dat van Jan Van Riebeeck in 1652 de eerste Nederlandse nederzetting aan de Kaap stichtte. De taal die zich verspreidde via de Khoikhoi (Hottentotten) die later als goedkope arbeidskrachten gingen werken bij Europese boeren in de kaapkolonie. In Tikkop zegt Donald: ‘Kijk, hier is mijn taal ontstaan: een bastaardtaal, gevoed door slaaf en boer…ik kan niet zonder…daarom het ek teruggekom, na die bron, na die Kaap, waar ek my ore laat wandel’ En: onze vissers leven een heel oud leven hier, rond en afgesleten als de rotsen. Zij spreken een prachtig Afrikaans, ze halen de mooiste woorden uit hun netten op, ook al lezen en schrijven ze zelden of nooit. Maar hun woorden passen niet meer in deze tijd. Hun taal is besmet, onze taal is besmet.
In Tikkop speelt hij met de schijnbare vrolijkheid van het Afrikaans. Ik hou ervan en schreef er al eerder over, o.a. in: Barbecuen in blote kont op een kloteberg, een tekst van Gert Vlok Nel. In Tikkop ontdekt de verslaafde jongen Hendrik de werking van een oven: Zijn moeder roosterde vlees buiten op een vuur, zei jij. Maar dit, dit was beeldbraai, net televisie.

Uitgebreid ging Adriaan van Dis in op de politieke situatie in Zuid-Afrika, waar hij al eerder indringend verslag van deed in de met de Nipkow-schijf bekroonde serie documentaires voor de VPRO-televisie Van Dis in Afrika, 2008. Het gekloofde land waar een nieuwe elite de eigen clan boven de ander stelt, de triomf van de zwarte rijken. De bevolkingsgroepen helpen elkaar, onder het motto: weer een vijand minder. De constatering dat vroeger alles beter was, democratie niet voor arme mensen is. Nuance! We gingen om de hoop te laten zien maar wat heb je aan een microwave wanneer deze in de verpakking blijft wegens gebrek aan elektriciteit? Goede scholing en geen banen, hoe valt dat te rijmen?
De rijke blanken die zich schamen voor hun land maar niet zonder kunnen. Het wankelen tussen zwart en wit in deze regenboognatie. De coloureds die niet eens een eigen taal hebben. De blanken die emigreren naar Australie omdat, zoals tannie Rosa zegt, de streek met het jaar verkleurd en zo zwart wordt’ (zie p.112). Het weten dat het nog zes generaties duurt voor de bevolking klaar is met de apartheid omdat Afrika een eigen ritme heeft. De blanken die deep down leven met de angst hier niet te mogen zijn.
Was het WK voetbal in 2010 een visitekaartje voor Zuid-Afrika? Laten we zeggen van ja, zegt van Dis, en hopen dat de kloof arm/rijk minder wordt. Feit is dat het stadion, vanaf de zwarte wijk op een uur afstand rijden, leeg staat. Het onderhoud vreet het budget voor de sport op maar grootheidswaanzin hoort bij globalisering… Adriaan van Dis zag liever glas in de ramen van scholen en betere schoolboeken. Moet je Shakespeare daar trouwens behandelen of de voorkeur geven aan Afrikaanse literatuur?

Tikkop is een tragisch boek maar vrolijk opgeschreven, aldus van Dis. Met het thema angst van blanke mensen in een veranderende wereld. Vreemden in eigen land. Het verschil tussen schuldgevoel en verantwoordelijkheid. Interessant is hoe het de Chinezen wel lukt in Afrika, waardiger counterparts dan Europeanen omdat de taal die zij spreken gebaseerd is op handel, terwijl de Europese toon bevoogdend is en gebaseerd op hulp. Africa will be a Chinese Colony, zou zo maar kunnen gaan gebeuren…
Hoe zit het met zijn morele verontwaardiging anno 2011? Toch anders dan in de reisroman ‘Het Beloofde Land’, (1988) maar Zuid-Afrika is natuurlijk zelf ook veranderd. De morele dilemma's voelen ongemakkelijk, wanneer Mulder (volgens van Dis tien procent van Dis zelf) zichzelf weerspiegeld ziet in een ruit dicht hij zichzelf een typering toe: LUL.

Apartheid blijkt wel in de regels afgeschaft maar niet in de praktijk. Meer dan 50 procent van de kinderen tussen de 14 en 20 jaar zijn verslaafd aan Chrystal Meth, oftewel Tik. Maar de Afrikaanse taal bloeit meer dan ooit, er is nog nooit zoveel gepubliceerd in die taal als nu.
Veranderingen moeten van de Zuid-Afrikanen zelf komen. Veelvuldig verwees van Dis naar een artikel in de Volkskrant van 14 januari waarin de Afrikaspecialist Richard Dowden hoopvolle ontwikkelingen ziet in het continent. Ook de moderne media bieden hoop, dankzij de mobiele telefoon gaat de visser de zee op als hij weet wanneer de koelwagen komt. Dankzij internet kunnen dorpelingen zien dat er een andere wereld is en zelf in verzet komen tegen hun corrupte leiders.
Conclusie zou kunnen zijn: laat de boel de boel, maar, geeft van Dis toe, diep in hem zit nog steeds een opgewonden standje. Inmiddels is hij begonnen aan een nieuw project, tegelijkertijd met de voorbereiding voor een televisiedocumentaire over Indonesie is hij begonnen aan een boek over zijn moeder en haar jeugd op Sumatra. De eerste zin heeft hij al: Mijn moeder is een leugenaar en ik was haar zoon. Mijn gevoel na deze avond, en ik spreek honderd procent de waarheid is: met zo’n zoon mag je de waarheid liegen: in hoeverre van Dis en Mulder dezelfde persoon zijn is feitelijk niet relevant.
Aan het eind van de avond in de Nieuwe Kerk besloot Adriaan van Dis met het voorlezen van een geloofsbelijdenis, een citaat uit De Wandelaar met o.a. deze regel:
'Ik geloof in de hoop omdat er niets anders opzit'
En ik weet zeker dat van Dis daarin gelijk heeft want zonder hoop geen leven. Tot slot, van mij, een gedeelte uit het Zuid-Afrikaanse volkslied dat woorden bevat van vijf van de elf officiële talen van Zuid-Afrika:

Uit die blou van onse hemel,
Uit die diepte van ons see,
Oor ons ewige gebergtes,
Waar die kranse antwoord gee,
Sounds the call to come together,
And united we shall stand,
Let us live and strive for freedom,

In South Africa our land

(kranse = rotsen)

Sneeuw galaconcert, zondag 23 januari te 's Heer Abtskerke

2011-01-16T10:14:00.000-08:00

‘Eigenlijk hopen wij dat het bewolkt is die middag, dan is het kaarslicht in de kerk veel mooier’, aldus Yvonne Siebels die voor de derde keer in de sfeervolle kerk te ‘s Heer Abtskerke een sneeuw-galaconcert organiseert waar professionele zangers een bijdrage aan leveren. Zang wordt afgewisseld met muzikale intermezzo’s. Mooie aria’s van o.a. Mozart, Gounod, Gluck, Puccini en Donicetti afgewisseld met prachtig pianospel, klarinet en harp. De pianiste Natalia Pavlova zal begeleiden, maar ook soleren. Wat dit concert bijzonder maakt is, volgens Yvonne Siebels, het feit dat ook jong talent een podium krijgt, namelijk twee finalistes van de Eastman-muziekprijs 2010, Nathalie Verburg (klarinet) en Femke Nijsse (harp).
Het is een heel ‘gewoon’, maar toch bijzonder concert. Met kaarslicht en in de pauze glühwein.
Mijn lezers weten wellicht dat Femke Nijsse mijn dochter is, wie Femke wil zien spelen is natuurlijk bijzonder welkom. Haar is gevraagd een bluesnummer te spelen, nl. New Blues van Deborah Henson-Conant. Ook zal zij Sonatina II van F.J. Nadermann spelen.
Het galaconcert duurt, inclusief de pauze, ongeveer twee uur. Toegangsprijs is €12,50 En nu maar hopen dat het ook een beetje koud is die dag, dan smaakt de glühwein veel beter!

Henri Looymans, stadsdichter, zou jij mijn woorden willen zijn?

2011-01-11T10:31:00.000-08:00

‘Zou jij mijn woorden willen zijn?’ Dit verzoek en tevens deze opdracht heeft Henri Looymans aanvaard, vanaf januari 2011 is hij de nieuwe stadsdichter van Middelburg. Voor hij werd geïntroduceerd tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst van de gemeente Middelburg in wijkcentrum Palet, zaterdag 8 januari, werd eerst officieel afscheid genomen van Joop Buma die twee jaar stadsdichter was, in 2009 en 2010. Wethouder van Cultuur Ed de Graaf citeerde uit diverse gedichten verschillende strofen waarin Joop Buma zijn liefde voor de stad ‘ondubbelzinnig’ verwoordde of zoals hij dit noemde, hoe Joop 'de liefde bedreef' met de stad. Een wethouder die dezelfde passie heeft voor de stad, in elk geval alles weet over de wonderlijke huisnamen van Middelburg, van 't Land van Belofte, Arcadië tot De Veldroos en De Korenbloem.
Al eerder was er een afscheidreceptie voor Joop (Johannes Herman) Buma, de dichter die zijn rol altijd met plezier vervulde en zó graag had willen doorgaan in deze funktie. Een stadsdichter wordt echter in principe voor één jaar benoemd, verlenging met een jaar is mogelijk maar dan is de 'rol' uitgespeeld.

In Galerie T las Joop Buma het gedicht van de maand december voor:

Afscheid van een Stadsdichter

(In seinen Armen das Kind war tot (Goethe))

Hij had in de ruimte van de stad geroepen,
de in vorm gegoten woorden rond gestrooid.

Zelfverzekerd ten tonele gekomen de
oude dichter, behoed nar van de stad,
deelde er wandelend zijn verzen uit
naar de traditie van rederijkers eeuwen
her met toehoorders, kijkers.

En voor het gekomen publiek wilde hij in
het midden van de Burg zijn laatste gedicht
als een soort eigen kind hier tonen.

Droevig bij het zwijgend luisteren
van hen daar voor zich haalde hij
het tevoorschijn in het licht.

Met z’n allen brachten zij een staande ovatie:
“Nog eens, bis bis bis”, riep toen iedereen.

Slechts zij die het dichts bij stonden merkten
dat het kind aan zijn lippen gestorven was.
December 2010

De nieuwe stadsdichter Henri Looymans (1956) heeft Tilburg als bakermat. Hij studeerde Nederlands in zijn geboortestad en Mediëvistiek in Nijmegen. Na een korte periode in het onderwijs is hij sedert twintig jaar werkzaam in de zakelijke dienstverlening waarvan de laatste jaren als zelfstandig verandermanager. Hij woont al 25 jaar in Middelburg. “Ik ben verliefd geworden op de stad”, vertelde hij. Tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst mocht hij zijn debuut als stadsdichter meteen maken, hij verklaarde zijn liefde aldus:

Middelburg

Ik kan als ik wil op de wereld verblijven
Op iedere plek kan ik vreemdeling zijn
Maar waar ik ook ben en weer stellig verdwijn
Steeds roept mij die stad waar ik mij kan schrijven

Daar spreken de gevels en zwijgen de luiken
De kerk klimt er boven de daken uit
En als zaterdagnacht de kroegen sluit*
Dan kan je op zondag de schepping nog ruiken

Die stad roert mijn hart in wat het verlangt

Ik wandel haar straten zij vult mijn gezicht
Zij voert er mijn hand en ik schrijf haar gedicht
In een mantel van eeuwen die om mij hangt

Dit is mijn huis, de stad die mij ziet
Hier heb ik lief, en meer hoef ik niet.

In 2005 publiceerde Henri Looymans zijn eerste bundel “Zou jij mijn woorden willen zijn?” Een goed verzorgde uitgave met een prachtige omslag. Een vormvaste dichter die wat hij zeggen wil het liefst binnen klassieke vormen neerzet. De bundel bevat een grote variatie aan gedichten, de liefde wordt gezocht, gevonden en soms ook verloren. Een aanrader voor iedereen die kennis wil maken met de nieuwe stadsdichter!

Ik citeer de laatste 5 regels uit het gedicht 'Mijn Lief'
Zou jij mijn woorden willen zijn
Opdat ik niets meer hoef te zeggen
Niets bewijzen niets weerleggen

Enkel schutten
Enkel zijn.

In mei verschijnt er een nieuw dichtbundel, daarin zal Zeeland, zijn tweede land van belofte, een prominente rol spelen. In ‘Zou jij mijn woorden willen zijn?’ is de liefde voor Zeeland, hier enkel hier, al aanwezig. Ik hoop dat dit gedicht, een ode aan de winter in Zeeland, ook in de volgende bundel opgenomen wordt:

Omnes Zeelandiae loci (1):
Hibernum

voor Marsman

Hier overlands langs de duinen te zwenken
De velden ze wenken
Ze reiken tot mij in mijn Zeeuws schilderij:

Pikkende zwermen op slapende akkers
Met linksom en rechtsom het broedende water
De schorren waarin je de hemel ziet drijven
En slakende meeuwen als kijvende wijven

(Ze klinken naar later ze hoeden de trekkers in
grijskoude klei)

En robuust als de wallen van Jericho

Schutten de dijken de armen de rijken

Ze wachten de zee:

Torens als bakens en
Dorpen als vlaaien en
Boeren als goden die
Ploegen en zaaien

Hier enkel hier
In dit land zonder grenzen
Dit groen en godswonderlijk wiegenkleed
Hier draagt de aarde haar zondagsgewaden
En sluiert de nevel
Mijn sluimerend zilte
Mijn winters verstilde
Mijn Zeeuwse land

Voor Henri Looymans 'geen dier'der plek voor ons op aard' dan Zeeland, waar de stad waar hij kan schrijven hem nu heeft geroepen. ‘Zou jij mijn woorden willen zijn?’ Over de markt heeft hij al een gedicht geschreven... een plek waar het hart van de stad klopt en er met liefde volop handel wordt gedreven? We zijn benieuwd hoe hij verslag zal doen van deze spannende en hoopvolle relatie.

*de kroegen sluit - lijkt wellicht vreemd, staat letterlijk op de tekst die op 8-01 werd uitgedeeld.

P.S. het laatste nieuws vandaag is dat de stadsdichter wordt weg-bezuinigd. Oei, nu al liefdesverdriet, welk gedicht gaat dit opleveren?

Reynier de Muynck : ons houvast heet landschap

2011-01-08T11:04:00.001-08:00

Begin november mocht ik, tijdens de open atelierdagen, een kijkje nemen in het kunstenaarsleven van de Goese kunstschilder Reynier de Muynck. Al bij aankomst, welkom geheten door een schilder die Zeeuwse knopjes als sieraad draagt, voelde ik mij direct thuis. Nu, twee maanden later, wil ik alsnog iets over deze veelzijdige Zeeuwse kunstenaar vertellen.

Maar eerst: op de site van Reynier de Muynck is een prima overzicht te vinden van zijn werk, ook het boek “Op Goese Gronden” kan ik iedereen aanraden. Deze publicatie geeft een uitgebreid portret van het leven en werk van Reynier en bevat veel mooie afbeeldingen van zijn schilderijen. Zijn leven en werk zit vol met contrasten, dit gevarieerde landschap is bijzonder boeiend. Wil je kennismaken met de persoon van de kunstenaar, kijk dan even naar het korte interview op Omroep Zeeland, uitgezonden op 5 november 2010.
‘Hij doet wat hij doet, omdat hij niet anders kan, omdat ie vindt dat het zo moet, dat hij moet schilderen zoals ie schildert’. Hij schildert altijd, deze gedrevenheid deelt hij met de andere Zeeuwse kunstenaar Johnny Beerens.
Reynier de Muynck , in 1952 geboren in Middelburg, groeit op in Goes in een artistiek en vooruitstrevend milieu. Al vroeg tekent hij zo levensecht mogelijk maar vult de werkelijkheid aan met zijn eigen fantasie. Puber in de tijd van de provobeweging: hij zet zich af tegen van alles en nog wat. Deze rebelse kant kan ook gezien worden als een strijd voor acceptatie en waardering. Blote vrouwen schilderen, op blote voeten door de stad lopen, lang haar, in de duinen slapen. Zijn eerste tentoonstelling in Kortgene (1971) bevat schilderijen die aan het werk van Jeroen Bosch doen denken. Na een periode India wordt zijn werk beïnvloed door de wereld van Oosterse mystiek, spiritualiteit en filosofie. Geestverruimende middelen prikkelen de zintuigen en hij schildert zijn dromen en hallucinaties van zich af. Met de fijne penseel tot op de milimeter geschilderd.

Na 1984 volgt de periode van de grote draperieën. Hiervoor al schilderde hij jassen die aan het werk van Jopie Huisman doen denken. Nu echter worden oude kleren afgeworpen. Zelf zegt hij over deze periode dat hij zijn collectief geheugen inruilt voor een persoonlijk geheugen. Niet meer de weergave van mystieke ervaringen, nu het ‘covered-uncovered’. Lappen stof die, als het doek in een theater, het toneel erachter slechts laten raden. Een ascetische wereld. Zijn werk wordt monumentaler en wereldser.
De fresco’s zijn weer een ander verhaal. Fijn geschilderd, idyllisch. Een verloren Arcadia, het heimwee van een romanticus naar de Romeinse en Griekse wereld, de klassieke fantasieën.
Beroemd uit deze periode is het portret van Hans Warren, in opdracht van uitgeverij Bert Bakker gemaakt. Gevoelig en toch ook omgeven door een bepaalde onrust.

Hans Warren schrijft daarover op 24 september 1986 in zijn Geheim Dagboek:
‘Vanmiddag zijn we even bij Reynier de Muynck geweest om te zien hoe het portret vordert dat hij van me maakt. Ik kijk schuin omhoog met veel te brandende ogen, m’n neus wipt op het schilderij een beetje en in mijn oor lijkt een kleine vulva te zitten. Mijn schedel vertoont een vreemde afplatting, als was ik familie van Echnaton. Rondom me is een wonderlijk landschap: een Griekse tempel achter me, voor me verwaaide Italiaanse pijnbomen, een dreigende wolk”

De veelzijdigheid van Reynier de Muynck is onvoorstelbaar. Je kunt via zijn bescheiden site kennismaken met de muurschilderingen, gewoon doen! De schildering op het plafond van Theater De Wegwijzer in Nieuw en St. Joosland is in Zeeland heel bekend. Vervolgens de geschilderde reliëfs, deze tonen de beeldtaal van bekende en onbekende culturen. Magisch-realistische doeken maar ook een schilderij van een enkele tulp. Stillevens van bloemen, portretten, het interieur van zijn atelier. Fascinerend blijven altijd weer zijn de afbeeldingen van jassen en andere kleding. Hij ziet hoe het licht gedurende de dag van toon verandert. De schemer is het tijdstip dat de blauwe schaduwen ontstaan. En, in 2010 ineens een hype, de Zeeuwse knoppen zijn echter al jarenlang een schilderonderwerp van Reynier de Muynck.

Na 2002, wanneer een periode van ziek zijn wordt afgesloten, schoongewassen en leeg door de chemo, lijkt het innerlijke landschap te zijn veranderd. In een interview zegt hij: ‘Er kwam een soort lichtheid over me heen. Ineens zag ik het nut niet meer van het schilderen van blote meiden. 'Zelf stil en rustig geworden' volgt er later een periode waarin twee thema's centraal staan: de natuur en toch weer de vrouw. In die twee pure vormen komt de schoonheid van de schepping tot zijn volste recht, vindt Reinier. Het is mooi om te zien hoe Reynier de Muynck in 2010, na een tijd stillevens te hebben 'gedaan', weer een andere weg is ingeslagen met het Zeeuwse landschap als inspiratiebron; de rust, de leegte en de stilte. Gefascineerd door de rechte lijnen. De kaarsrechte banen, zoals koolzaadvelden, die door het landschap lopen, knalgeel en bijna lichtgevend. Ook is hij op zoek naar andere composities, hij gooit de horizon naar boven omdat het ook gaat om het vlas of het graan. Dijkjes met daarachter het Veerse Meer en de zeilen die door het landschap varen.

Zoveel wegen begaan, zoveel reizen gemaakt en dan 'stilstaan' in het Zeeuwse landschap. Overal houvast gezocht en gevonden en nu hier. Steeds weer komen wij thuis.

In 2007 kwam ik dit landschap tegen. Achter het dijkje ligt het Veerse Meer. De horizon naar boven, niet helemaal recht maar het gaat mij toch om de lijnen. Het deed mij denken aan de schilderijen van Antoine Mes. Nu ook aan Reynier de Muynck en aan een gedicht over houvast en landschap.

De dromende schapen vullen het landschap met zachtheid en rust.

Johanna Kruit schreef het volgende gedicht, te vinden in de bundel ‘Voorheen te Orisande’. Het gedicht ‘Woonplaats’ is ook als ansichtkaart uitgegeven door Plint, het beeld is van Dick van Arkel en heeft als titel ‘Watersporen’.

Woonplaats

Ons houvast heet landschap. Wij planten
de dagen vol bomen en dromen van dijken
en duinen die als we stranden nog lijken
op wat we bewaren. Wij sparen gedachten

en spannen steeds samen. Het noemen
van namen als vogel of wind overbodig
voor wie zal beamen dat alles wat nodig
is staat waar het hoort. Zoemen van

camera’s blijft achterwege. Wij zeven
de kleuren, belichten de tijd die te ver
voor geluid als een stralende ster
op ons afkomt. Het aldus verkregen

gebied dat we opslaan is houvast.
steeds weer komen wij thuis.

afbeelding atelier en schilderij Rondje Veersemeer Polder, 2010 + Blauwe draperie, 1992 (met toestemming van Reynier de Muynck).

foto schapen in landschap: Anke Nijsse, 2007

ansichtkaart van Plint, de tekst valt helaas nogal weg bij het scannen. De verfspatten horen wel bij het landschap!

Leestip: Een minuut stilte / Siegfried Lenz

2011-01-04T06:48:00.000-08:00

Een van de mooiste boeken van 2010 is de novelle ‘Een minuut stilte’ van Siegfried Lenz. Een buitengewoon integere, bijna poëtische vertelling over de tedere liefdesrelatie tussen de achttienjarige gymnasiast Christian en zijn jonge lerares Engels, Stella Petersen. Met groot vakmanschap geschreven, weemoedig, beheerst, pretentieloos, rustig als een kalm golvende zee. Eind jaren vijftig. Benny Goodman en Ray Charles zijn nog in de mode evenals hooggesloten badpakken en Volkswagen Kevers. Toch: een preutse tijd en een liefde die bijna niet anders kon dan verzwegen worden. Al op de eerste bladzijde wordt duidelijk dat Stella dood is. Een herdenkingsbijeenkomst vindt plaats, er wordt sproken en gezongen. Tijdens een minuut stilte dwalen de gedachten van Christian af en komt het besef van verlies: het verlorene te bezitten. In het zwijgen hoorde hij het slaan van de roeispanen, hoe ze de zee opgingen naar het Vogeleiland, naar de hut van de oude vogelwachter… hoe vrolijk ze was, dat ze altijd om alles kon lachen....

In deze novelle is Christian de verteller. Afwisselend aan Stella en aan de lezer vertelt hij over het begin van hun geheime liefde, tijdens die warme zomer in het fictieve kleine havenstadje Hirtshafen aan de Oostzee. Zomergasten, zomerhitte, zonnebloemen en zandkastelen. Ze zwemmen en duiken vaak. Zij leest Faulkners 'Light in August' op het strand. Cola en rum-cola in het strandcafé. Een warme sfeer die, vreemd genoeg, niet klef of broeierig aanvoelt.
De woorden, de gebaren, de toevallige ontmoetingen en aanrakingen. ‘Je huid glimlacht echt’ zei Stella. ‘Haar blik ontweek de mijne niet. Ik had het gevoel dat haar blik mijn verlangen beantwoordde of dat er een zachte uitnodiging in lag: ik deed haar badpak uit en ze liet het gebeuren, ze hielp me, daar in de laagte bij de dennen beminden we elkaar.’ De erotische passages zijn 'nogal voorzichtig' neergezet, ze delen het hoofkussen. De auteur is in Duitsland geprezen om de 'retro-charme' van zijn seksscènes. Anderen noemen dit dan weer een gebrek aan fantasie.

De novelle is mooi gecomponeerd: een raamvertelling met de herdenkingsbijeenkomst als uitgangspunt en ingebouwde flashbacks. Veel symboliek en thema’s ‘golven’ door het verhaal: de stenen van de zee, de sprookjesachtige schoonheid van de zeemeermin, de golven, de wilskracht van de oudere man. De naam van de boot ‘Polarstern’, liedteksten als ‘I’ve Got You Under My Skin’, niets staat er zomaar! Kan door huid heen, deze liefde. Later schrijnt het zout op de huid in de wonden van de ziel, de eerste zin geeft het al aan: “Wir setzen uns mit Tränen nieder”.
Op de laatste ansichtkaart, van een dolfijn die overmoedig uit het water schiet en, kennelijk bewust, op een golf terecht wil komen, schrijft Stella: ‘Love, Christian, is a warm bearing wave’. Voor Christian is deze tekst een bekentenis, een belofte en mogelijk een antwoord. Dat in dit verhaal de golven echter ook genadeloos het noodlot laten toeslaan is een vaststaand feit. Wanneer haar zeilboot tijdens een storm vastloopt op de havendam en Stella zwaar gewond raakt, bevestigt dit wat de lezer al vermoedde: deze liefde was onmogelijk en had geen toekomst.
Opmerkelijk is dat Siegfried Lenz (1926), al boven de tachtig is wanneer deze novelle in 2008 in Duitsland onder de titel 'Schweigeminute' verschijnt. Er zijn inmiddels meer dan 150.000 exemplaren van verkocht. Dit is een hoopgevende gedachte voor auteurs die nog veel te ‘vertellen’ hebben. Voor scholieren is het zeker een aardig boek voor de lijst. Het leest gemakkelijk en er blijven genoeg vragen onbeantwoord. Was deze liefde nu echt zo onmogelijk? Zo groot was het leeftijdsverschil toch niet? Het thema, liefde tussen leerlingen en docenten, onmogelijke liefde en de beperkte houdbaarheid van volmaakt geluk blijft natuurlijk altijd actueel en sprak mij wel aan want… Vroeger! Twee academies gevolgd en veel leraren gezien. Het gebeurde ook daar, platonische of onmogelijke andere liefdes. Waar niet? Zelfs na tientallen jaren stilte veroorzaken herinneringen aan deze gebeurtenissen heel zacht kabbelende golfjes van weemoed, een zoet verlangen dat nooit wegebt.

Grote Wolf & Kleine Wolf : het geluk, dat maar niet van de boom wilde vallen / Nadine Brun-Cosme

2010-12-29T11:34:00.000-08:00

Op een morgen stond Grote Wolf op,
hij rekte en strekte zich, en zei:
‘Ik doe het!’
Zomaar. Vanuit het niets.
Alleen maar om de oogjes van Kleine Wolf te zien oplichten.

Waarom is het mooi om onverwacht iets voor een ander te doen? Het antwoord op deze vraag vinden kinderen vanaf ca. 4 jaar in het sfeervolle prentenboek Grote Wolf & Kleine Wolf : het geluk, dat maar niet van de boom wilde vallen. Deze titel is heel vrij uit het Frans vertaald, de originele titel is: Grand Loup & Petit Loup : la petite feuille qui ne tombait pas. De Nederlandse uitgever zet met deze vertaling nadrukkelijk in op de filosofische strekking van het verhaal.
Kleine Wolf ziet in de lente een mals, sappig lichtgroen blaadje hoog in een boom hangen. Hij vraagt Grote Wolf dit voor hem te pakken, hij wil het opeten. Nog even geduld, zegt Grote Wolf, binnenkort, als de tijd rijp is, valt het vanzelf wel naar beneden. In de zomer is het blaadje wonderlijk glanzend groen. Kleine Wolf droomt dat het blaadje een spiegel is waar hij zichzelf in kan bekijken. Beetje vergezocht maar in dromen kan alles...

In de herfst lijkt het bruine blaadje zo warm en zacht dat Kleine Wolf het liefst zijn snuit ertegenaan zou wrijven. In de winter is het blaadje zwart als kool maar blijft het, als een onbereikbaar geluk voor Kleine Wolf, in de boom hangen. Tot het moment aanbreekt dat Grote Wolf zegt: 'IK DOE HET!' Zomaar. Vanuit het niets. Om de oogjes van Kleine Wolf te zien oplichten, om de glimlach. Een gevaarlijke klimpartij in de besneeuwde boom volgt. Wanneer Grote Wolf het blaadje aanraakt valt het uiteen in duizend stukjes die als een sterrenregen op Kleine Wolf neerdalen evenals het besef: het was de moeite waard, ik ben de moeite waard, Grote Wolf deed het voor mij. En ook Grote Wolf weet het, ja, het was zeker de moeite waard geweest. Wat een liefdevolle relatie wordt hier neergezet!
Zomaar iets doen om een ander plezier te doen is een heerlijk thema om met kinderen over te filosoferen. Waarom geef je een ander iets, om zelf aardig gevonden te worden of juist om iemand die jij aardig vindt een plezier te doen? Ook volwassenen stellen zich deze vraag bijna dagelijks.

Dit mooie prentenboek is een vervolg op Kleine Wolf & Grote Wolf, dat in 2010 door de Griffeljury werd bekroond met een Vlag en Wimpel. De paginagrote, kleurrijke, geschilderde en soms met potlood ingekleurde prenten van Olivier Tallec volgen lente, zomer en herfst. Toch is het vooral een warm winterboek, het merendeel van de prenten verbeeldt de avonturen in het witte landschap en in de besneeuwde en gladde boom. En het blijft maar sneeuwen, al is op de laatste bladzijde de klus geklaard en het weer opgeklaard. Tevreden overpeinzingen onder een heldere sterrenhemel, hoewel, het lijkt erop dat Kleine Wolf nu volledig door de maan geboeid wordt...

Een prentenboek met een aantrekkelijke omslag en mooie vormgeving om keer op keer te bekijken.

En lezers: DOE HET! Zomaar. Vanuit het niets. Doe het! Koop eens een mooi boek en geef dit iemand cadeau. Alleen maar om de glimlach en de sterretjes in de ogen van die ander. Zomaar!

Wie weet wordt 2011 dan een gelukkig jaar met veel mooie bladzijden om te lezen en kleurige blaadjes om elke dag te plukken.

Kerst: Kathedralen, ook van windmolens en wietplanten

2010-12-22T11:26:00.000-08:00

Enkele jaren terug las ik in de filosofische roman Nachttrein naar Lissabon van Pascal Mercier een tekst die mij nu met Kerst weer, of nog steeds, aan het denken zet.
"Ik wil niet in een wereld zonder kathedralen leven. Ik heb hun schoonheid en verhevenheid nodig. Ik heb ze nodig als verzet tegen de platvloersheid van de wereld. Ik wil opkijken naar de stralende kerkramen en me laten verblinden door hun bovenaardse kleuren. Ik heb hun glans nodig… de koele stilte die er heerst, het gebiedende zwijgen… ik wil de machtige woorden van de bijbel lezen. Ik heb de magische kracht van hun poëzie nodig... maar evenzeer heb ik vrijheid nodig… en laat niemand het in zijn hoofd halen mij te dwingen tot een keuze". (uit de brief van Amadeu de Prado, vanaf p. 163).
Ook wanneer je niet gelovig bent of agnost zie je om je heen de voorbereidingen voor Kerst en wil je delen in een gevoel van saamhorigheid. Gregoriaanse muziek is welkom. Een kerstboom en kaarsjes spreken vanzelf. Licht in de duisternis. Harpmuziek. Ave Maria, In Dulci Jubilo, Magnificat. Er is bij iedereen behoefte aan een schuilplaats, een toevluchtsoord. Soms concreet in de vorm van een gebouw of een thuis met of zonder familie maar het kan evengoed een houvast zijn op religieus of spiritueel gebied. Er is bij velen onzekerheid. Het motto of de bede van de huidige tentoonstelling van Machteld van der Wijst in de Zeeuwse Bibliotheek is: Zeg mij hoe te leven : aangaande existentiële twijfel in tijden van chaos en wanhoop. En eerlijk gezegd, ik heb geen enkel antwoord, ik ga maar en ben. De Kerstviering vond plaats in het souterrain, naast deze tentoonstelling. Samen, tapas, rode rozen, blauwgroene stoeltjes, gitaarmuziek, kaarslicht, gele bankjes tegen zwarte wanden. Niet iedereen was er.
Het lijkt misschien vreemd maar terugkijkend op 2010 denk ik aan de voorstelling van de Man van la Mancha en aan Don Quichot die wilde vechten tegen windmolens omdat hij dacht dat het reuzen waren. Nee, reuzen kun je niet verslaan, if you cannot beat them you must join them is een veel beter idee. Moderne windmolens kunnen best mooi zijn, daar kunnen we iets mee. Met een goede choreografie kan op een aansprekende manier bijgedragen worden aan ruimtelijke ordening en land-art. Windwouden in het landschap, aan de Zeeuwse kust, waarom niet? En voor de spirituele zoektocht naar ordening: waarom dan ook geen kathedraal ontwerpen van windmolens? Marinus Boezem geeft ons in het Zeeuwse Kunsttijdschrift Decreet 04, (2010) prachtige tekeningen van een Windenergiekathedraal. Boezem behoort tot de eerste generatie conceptuele kunstenaars en maakt gebruik van het weer, het water en de wind. Het meest bekend van hem is de Groene Kathedraal in Flevoland. Eerder dit jaar was in de Vleeshal in Middelburg te zien hoe hij de plattegrond van de basiliek van Assisi in vogelvoer had uitgelegd, twintig witte duiven mochten deze plattegrond opeten, omhoogtillen en ‘naar het licht brengen’. Ook hier bood deze kathedraal mij het gevoel van opgenomen worden, een schuilplaats, een toevluchtsoord waar je je verbonden weet met dierbaren en familie. Toch zal iedereen dit weer anders ervaren, dat mag kunst toch teweegbrengen?
De concepten voor een Windenergiekathedraal zijn al in 2008 gemaakt. In een interview geeft Marinus Boezem aan zelf geen freak van kerken te zijn. Maar kathedralen bieden hem wel een denkkader waarbinnen nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden. Universeel ook: vanuit een gevoel van solidariteit met de hele wereld leiden voortdurende experimenten naar een nieuw soort kunstenaarschap. Sterker nog, er zijn plannen om met behulp van mogelijkheden van de ruimtevaart ook op zoek te gaan naar toepassing van nieuwe concepten binnen een ‘ander heelal’. De toppen van de Mont-Blanc raken de sterrenhemel. Boeiend om deze concepten te blijven volgen, kunst over hogere sferen verruimt de horizon.
Spirituele ideeën komen ook van de dochter van de kunstenaar: het zou ultiem geestverruimend zijn wanneer er een kathedraal gebouwd zou kunnen worden van wietplanten… Er is onlangs iemand opgepakt die de kerstverlichting in een wietplant had opgehangen, hij vond het zelf een mooi idee, ook dit het concept geeft in ieder geval stof tot nadenken.
Bij mij in de tuin… wie wind zaait zal storm oogsten? Vergeet het maar! De reuzenplanten hebben de kerst helemaal niet gehaald. Misschien dat via de toppen wel mooie vluchten zijn gemaakt, sterrenhemels zijn bereikt en hemels zijn bestormd? Bekenden of onbekenden hebben in elk geval het licht gezien, de schuilplaats en de schoonheid van de planten ontdekt. Dus, op een stille nacht, jawel… op een heel donkere stille nacht kwamen er (on)wijzen uit het westen of oosten en die wisten wel van oogsten af. We hebben er vrede mee! Twijfel ik als agnost toch al aan alles, zelfs de reikwijdte van het gedoogbeleid in de tuin is een onzeker terrein, niet iedereen vond deze planten een goed idee.
Mijn oogst bestond uit een prachtige ‘coole’ blauwe schaar die op de tegels achtergelaten was tussen platgetrapte takken en bladeren en mij deed denken aan de concepten van de windenergiekathedraal. Een nieuw idee is ter plekke geboren: volgend jaar met Pasen kan ik de schaar gebruiken. Een plattegrond van een kathedraal uitleggen met tuinkerszaadjes is voor iedereen het proberen waard. Overzichtelijk ook, na zeven dagen kan de oogst geknipt worden.

Lucebert dichtte: 'er is alles in de wereld, het is alles'. De kunst van het leven is dat we ons hier niet bij neer moeten leggen, het is niet altijd alles, we gaan gewoon verder.
Ik wens mijn lezers een energievol 2011 toe, dat je zult vinden wat je zoekt, dat je zult oogsten wat je zaait en dat het je vooral voor de wind mag gaan.

cop. Marinus Boezem, 2008

'Het Boek van de Koningen' en de kunst van Ferdowsi's Shahnameh

2010-12-15T10:38:00.000-08:00

In het Fitzwilliam Museum in Cambridge is een interessante tentoonstelling te zien voor wie van kleurrijke manuscripten houdt: Epic of the Persian Kings: The art of Ferdowsi’s Shahnameh. Je kunt ook thuis, via de website van het museum naar de Virtual Gallery gaan, de meer dan honderd afbeeldingen bekijken en de uitleg daarbij lezen. Ook wanneer je weinig weet van de geschiedenis van Perzië of Iran is het bekijken van de manuscripten of boekminiaturen de moeite waard. De esthetische waarde, de compositie en het kleurgebruik is heel bijzonder, het is echt genieten!
Deze belangrijke tentoonstelling verkent het monumentale artistieke legaat van een van de grootste literaire heldendichten ter wereld: het duizend jaar oude Perzische boek: Shahnameh: the Persian Book of Kings. In Europa minder bekend maar lezers van De Vliegeraar van Khaled Hosseini kwamen dit boek al tegen in het volgende citaat op bladzijde 29/30.
‘Na school kwamen Hassan en ik bij elkaar, we graaiden een boek mee en draafden een komvormige heuvel op, even ten noorden van mijn vaders landgoed…bij de ingang stond een granaatappelboom…op een zomerdag kerfde ik met een van Hassans keukenmessen onze namen in de stam: ‘Amir en Hassan, de sultans van Kabul.’ Na school klommen Hassan en ik over de takken en pikten de bloedrode granaatappels. Als we de vruchten op hadden en onze handen aan het gras hadden afgeveegd, las ik Hassan voor…verhalen die hij zelf niet kon lezen…ik las hem gedichten en verhalen voor...Hassan was vooral verslingerd aan de Shahnameh, een heldendicht uit de tiende eeuw over Perzische helden uit een ver verleden. Hij hield van alle hoofdstukken, de oude shahs, Feridoun, Zal en Rubadeh. Maar zijn lievelingsverhaal, en het mijne, was ‘Rostam en Sohrab’, de geschiedenis van de grote krijger Rostam en zijn gezwinde paard Rakhsh.’
De Shahnameh wordt gerekend tot de grootste literaire werken ter wereld. Als een venster op de wereld bevindt dit epos zich in het gezelschap van Dante’s Goddelijke Komedie en de Mahabharata van India, de stukken van Shakespeare en de heldendichten van Homerus: klassiekers die hele culturen in beeld brengen.
De dichter Abolqasem Ferdowsi (940 -1020) schreef zijn wonderbaarlijke vertelling "Het Boek van de Koningen" oorspronkelijk voor de voorvechters van de herleving van Perzische culturele

tradities na de Arabische overwinning. In 'Een karavaan uit Perzië : klassieke Perzische poëzie’ (Amsterdam, uitgeverij Bulaaq, 2002) wordt de ontstaansgeschiedenis toegelicht.
De Shahnameh, geschreven tussen 980 en 1010, is met zijn 50.000 dubbelverzen* wellicht het langste gedicht dat een Perzische dichter ooit heeft geschreven. Het vertelt het verhaal van het pre-islamitische Iran, beginnend in de mythische tijd van de schepping en voortgaand tot de Arabische invasie van de zevende eeuw. Het geheel is een mengeling van mythen, legenden en geromantiseerde geschiedenis. De omvang en psychologische diepte van het epos wordt als magnifiek geprezen; onvergetelijke momenten van nationale triomf en falen, menselijke moed en wreedheid, gelukzalige liefde en bittere smart. Een wereld van draken en slangen, wachters en koningen, gevechten en romantische taferelen, paarden en monsters, paleizen en lusthoven, list en bedrog.
Duizend jaar na de voltooiing van dit epos biedt het Fitzwilliam Museum een mooi eerbetoon aan Ferdowsi. De tentoonstelling brengt bijna honderd afbeeldingen uit overvloedig geillustreerde manuscripten die een tijdsspanne van 800 jaar overbruggen. Manuscripten uit het British Museum, the British Library en allerlei andere musea en private collections laten een artistieke traditie zien die in de westerse wereld redelijk onbekend is. Wonderbaarlijk, kleurrijk, fascinerend tot in de details. Op de site van het museum is uitvoerige informatie te vinden over Ferdowsi en over de structuur en thema’s van de Shahnameh.
Wat spreekt mij nu zo aan in de afbeeldingen? De kracht, vitaliteit, overdaad aan details. De bedoeling van de tekenaars om de toeschouwer te laten genieten en te verrijken. De sprookjesachtige schoonheid, de oosterse sfeer.
De kleuren-harmonie, de geometrische patronen, de stofversiering, de architectonische decoraties en details, natuurmotieven en het 'vreemde' perspectief. De gekalligrafeerde teksten, het ambacht en het vakmanschap. Het is geen weergave van wat optisch wordt waargenomen. Het is meer een zintuiglijke methode van voorstelling: de kunstenaar proeft de geuren van de verhalen, ziet de geluiden in zijn verbeelding, loopt om zijn onderwerp heen, raakt het aan en voelt aan hoe de compositie decoratief neergezet kan worden. De miniaturen worden uit fragmenten opgebouwd. Kortom: de kunstenaar schildert wat hij weet en niet zozeer wat hij ziet.

Men kan zich natuurlijk ook verdiepen in de symbolische en historische waarde van de afbeeldingen. Al aan het eind van de veertiende eeuw waren geïllustreerde manuscripten en boekillustraties toonaangevend in de Perzische kunst en zeer geliefd bij de shahs. Het boek werd een totaalkunstwerk, waarin tekst, ornament en afbeelding onverbrekelijk met elkaar waren verbonden. Heel graag zou je even willen bladeren in deze manuscripten maar...

Het bezoeken van de tentoonstelling, virtueel of in het echt, is een kleurrijke ervaring waar je in de donkere dagen voor Kerst zomaar blij van kan worden. Niet om het weten, wel om het mogen zien.

afbeeldingen:

1. Zal shoots a waterfowl (detail), circa 1570, Shiraz
2.Rudabeh lets down her hair to Zal, circa 1630, Esfahan

In de collectie van de Zeeuwse Bibliotheek:

-Een karavaan uit Perzië : Klassieke Perzische poëzie, 2002

-Shahnameh : the Persian Book of Kings. A new Translation by Dick Davis, Penguin Classics,

2006. De vertaler presenteert een elegante versie van proza en poëzie in de meest complete Engelstalige versie die momenteel verkrijgbaar is. Aldus de tekst op de cover.

- Perzië: dertig eeuwen Kunst & Cultuur, 2007

* Dubbelverzen: eenvoudig gezegd: hetgeen we in het Westen een zin noemen wordt in de Perzische poëzie verdeeld over twee, soms drie regels. Het volgende voorbeeld komt uit de recente Engelstalige versie. Geen strijdtonelen, geen drakenkoningen en nog geen jachttaferelen. Wel bloemen!

There is a musician at the gate with a lute; he sings very sweetly: (p. 142/143)

"My country is Mazanderan - may she

Abide forever in prosperity;

Her gardens bloom with roses all year long,

Wild hyacinths, a myriad tulips throng

Her mountain slopes; her climate's sweet and clear,

Not hot, not cold, but springtime all the year;

Her perfumed air revives the soul - it seems

Rose water rushes in het mountain streams;

In every month wild tulips can be seen

Dotting the hillsides' and the meadows' green;

Her serving girls are lovely to behold,

And there's good hunting there, and wealth, and gold."

Leestip: Het boek van de kinderen / A.S. Byatt

2010-12-04T11:37:00.000-08:00

The Children’s Book of Het boek van de kinderen is geen kinderboek, integendeel! Het is een duizelingwekkend en meeslepend verhaal dat begint in het Victoriaanse Engeland en eindigt in de periode net na de Eerste Wereldoorlog. Een roman die de lezer meevoert van een betoverend landgoed in Kent naar de Wereldtentoonstelling in Parijs (1900) en naar de rauwe werkelijkheid van de loopgraven van de Somme. Een roman waarin geschiedenis, kunst en literatuur in de periode 1895 tot 1918 in Engeland veel aandacht krijgt evenals de geschiedenis van de jeugdliteratuur en dan met name de kracht van sprookjes. Van de veilige, ommuurde Engelse tuin naar de meedogenloze hardheid van het echte leven, en hoe twintig totaal verschillend mensen daarmee omgaan, daar gaat ‘Het boek van de kinderen’ over.

Citaat uit de cover-tekst: Het is begin 1895. De oudste zoon van de succesvolle kinderboekenschrijfster Olive Wellwood ontdekt in de kelder van een museum in Londen de weesjongen Philip. Zij besluit hem mee te nemen naar haar uitgestrekte landgoed in Kent. Voor Philip gaat er een nieuwe, haast magische wereld open wanneer hij de kinderen, familie en vrienden van Olive ontmoet. Maar elke familie heeft haar geheimen en de vrijzinnige sfeer en de feesten die de Wellwoods organiseren verbergen meer verraad en duisternis dan Philip ooit had kunnen vermoeden.
Deze roman (753 blz.) geeft een indrukwekkend tijdsbeeld; conservatieven en gevluchte Russische anarchisten ontmoeten elkaar, de sprookjeswereld contrasteert met de strijd voor vrouwenkiesrecht en sociale hervorming, een mysterieuze Duitse poppenspeler deelt het ‘podium’ met een pottenbakkersfamilie, het College-leven in Cambridge staat naast het museum-gebeuren in Londen .
Over de inhoud vertel ik niet verder, er zijn hier en daar en her en der recensies verschenen. Niet alleen de verhalen zijn fascinerend, de boekomslag heeft een zeldzame schoonheid. Deze omslag, met blauw, goud, varens en een sieraad van ontwerper René Lalique vertelt ook iets over de artistieke en intellectuele omgeving van de hoofdpersonen.
René Jules Lalique (1860-1945) was glaskunstenaar en edelsmid. Zijn werk wordt tot de jugendstil en art deco gerekend. Flora, fauna en de vrouwelijke vormen zijn de grote inspiratiebronnen van de jugendstil, deze stroming wordt in Frankrijk ook de ‘art nouveau’ genoemd. Lalique maakte sieraden die gebaseerd zijn op de vormen van pauwen, libellen en slangen. Materialen die hij gebruikte waren glas, email, leer, hoorn (materiaal) en schelpen. Hij gaf de voorkeur aan halfedelstenen boven edelstenen, hij koos stenen op kleur, glans en vorm, niet alleen op exclusiviteit.

In Het boek van de kinderen bezoekt Tom, zoon van de schrijfster Olive Wellwood, samen met familie en vrienden, in 1900 de Wereldtentoonstelling in Parijs. Hij schrijft hierover: Ik ben op de Eiffeltoren en in het Reuzenrad geweest en heb me in de nieuwe ondergrondse spoorlijn, de Metro, gewaagd, die ingangen heeft als de ingangen van sprookjesland. Alles wordt aangedreven door elektriciteit - alles snort en zoemt - en overal twinkelen en glinsteren wouden van lichtjes (p. 324). Hij maakt kennis met de roltrappen in Parijs, de eerste dieselmotor, het nagebouwde Chinese paviljoen, dynamo's, knoflook gecombineerd met kaas, schilderkunst van Klimt en anderen. In het Rodin-paviljoen ziet hij Rodin zelf uitleg geven aan een niet al te frisse Oscar Wilde. De Wereldtentoonstelling wordt uitgebreid bezocht en uitvoerig besproken, een handige zet van A.S. Byatt. (Ook Floortje Zwigtman 'gebruikte' deze tentoonstelling als decor in 'Spiegeljongen'). De aandacht van de kunstzinnige pottenbakker Philip gaat uit naar de keramiektentoonstelling, in het bijzonder naar de nieuwe toepassingen van metaalglazuren bij vazen. Darnaast aandacht voor de jugendstil en natuurlijk voor René Lalique.
Omdat ik de boekomslag zo prachtig vind citeer ik het moment dat Tom dit sieraad ziet (p. 325-326):
Iedereen kwam dus naar de stand van Lalique. Dat was weer zo’n fantasiewoonhuis, met geplooide vitrages. In een raam met een hoge boog schoten vleermuizen van glanzende witte moiré op en neer en er was een scherm, spookachtig, verfijnd, prachtig, gemaakt van vijf naakte bronzen vrouwen met enorme skeletachtige vleugels, als de bronzen aderen op mottenvleugels, die naast en onder hen hingen. Het opvallendste getoonde stuk was een groot sieraad in de vorm van turquoise vrouwenborsten die oprezen uit de bek van een heel lange libel met een smal toelopend gouden lijf waarin op regelmatige afstanden steeds kleinere, glimmende blauwe en groene stenen gezet waren met onderaan een scherp, piepklein verguld vorkje. Het hoofd van de vrouw was bekroond met een versiering die een helm of een gesplitste scarabee of de insectenogen van het van gedaante veranderende wezen voorstelde. Aan haar schouders hingen stijve, uitlopende mouwen die tegelijkertijd de realistische vleugels van de libel waren, gemaakt van het nieuwe doorschijnende email zonder ondergrond, dooraderd met goud en bezet met ronde stukjes turkoois en kristallen. Het beest had enorme drakenklauwen, die zich aan weerszijden van het vrouwenhoofd uitstrekten aan gouden, gespierde armen. Om dit exemplaar lagen kleinere sieraden in de vorm van insecten en bloemen.
De hoofdpersonen bestuderen, met vergrootglas, de materiaalkeuze, het doorschijnende email en de variatie aan gekleurde steentjes; van bloedrood tot toermalijn.
Wie van kunstgeschiedenis houdt zal zeker genieten van het uitstapje naar de Wereldtentoonstelling in Parijs. Het boek van de kinderen werd een groot succes in Groot-Brittannië en was een finalist voor de Man Booker Prize 2009. De auteur A.S. Byatt werd in 1999 verkozen tot Dame of The British Empire. In 2010 ontving zij The James Tait Black Memorial Prize voor The Children's book. Deze academische prijs is de oudste literaire prijs in Groot-Brittannië.
Het boek van de kinderen las ik begin 2010 en nu, in december, schrijf ik er pas over. Omdat ik de omslag tijdloos mooi blijf vinden... Het toeval wil dat ook een medewerkster van de literatuurafdeling, zeg maar The Dame of De Drvkkery in Middelburg, Het boek van de kinderen verkoos tot het mooiste boek van 2010.

Leestip: Tikken tegen de maan: 50 kindergedichten uit Nederland en Vlaanderen

2010-11-27T08:02:00.000-08:00

Het mooiste boek van 2010 met gedichten voor kinderen is naar mijn mening ‘Tikken tegen de maan: 50 kindergedichten uit Nederland en Vlaanderen’, verzameld door Joke van Leeuwen. In opdracht van het literaire tijdschrift Ons Erfdeel stelde zij een poëziebloemlezing samen die een ‘staalkaart’ moest vormen van de poëzie èn van de illustratiekunst in Nederland en Vlaanderen. Uitgangspunt was: dichters die na 1945 debuteerden samenvoegen met nieuwe illustraties van de beste illustratoren op dit moment. Het resultaat is uniek, deze bundel verkennen 'voelt' alsof je een mooie tentoonstelling mag bezoeken...

Het begint al met de omslag die zij zelf illustreerde: gouden letters op een nachtblauwe cover en rug, een maan die aan de ene kant uitloopt in een kroontjespen, aan de andere kant in een tekenpotlood. Vervolgens diepgele schutbladen en een mooi verzorgd 'binnenwerk' met 48 gloednieuwe illustraties.
Schrijfster, dichter en beeldend kunstenaar Joke van Leeuwen koos voor gedichten met ‘net dat slagje extra erin dat ze boven het gewone uittilt: een verrassende formulering, een onverwachte hersenkronkel, een niet vast te grijpen sfeer’. Ook viel ze voor verzen die iets van het bezwerende hebben dat oude kinderliedjes kan kenmerken, die de vrijheid tonen waarmee je met taal kunt omgaan. Aangenaam verfrissende humor mocht ook een criterium zijn. Onderwerpen als dieren, herkenbare kinderervaringen en –gevoelens, genres als humor en fantasie, taalspelletjes en filosofische overwegingen vonden in dit boek voor lezers van 6 t/m 12 jaar een plek. Zware onderwerpen zoals de dood van een zusje of altijd maar ruzie raken je diep terwijl je op de volgende bladzijde verrast wordt door een lief gebedje voor een poes of een ijsbeer die zacht op het raam klopt.

De grootste aantrekkingskracht van deze bloemlezing ligt in de illustraties en hun samenspel met de gedichten. Omdat ze speciaal voor deze uitgave zijn gemaakt passen ze meestal mooi bij het gedicht in kwestie, zorgen vaak ook voor flink wat meerwaarde door een eigenzinnige interpretatie van de tekst of door toevoeging van betekenisvolle details.
Prachtig is het gedicht ‘De hand van mijn vader’ van Armand Van Assche met de daarbij horende illustratie van Ingrid Godon. Ook de illustratie van de talentvolle Kaatje Vermeire en het gedicht ‘Onder de stenen’ van Fetze Pijlman vormen een sterk geheel.
Zeeland wordt vertegenwoordigd door Annie M.G. Schmidt met het gedicht 'Koning Lariloff is ziek' en door Wim Hofman met het bekende ‘Zijn of azijn: een poëzievers’. Liever had ik een ander gedicht met een nieuwe Hofman-illustratie in zachtere kleuren gezien maar Joke van Leeuwen koos voor deze bundel twee bestaande illustraties die onlosmakelijk verbonden zijn met het gedicht zelf, zoals ook bij Geluk van Ted van Lieshout.

Johanna Kruit wordt met het mooie gedicht ‘Verveling’ sfeervol terzijde gestaan door Philip Hopman.

Verveling

We deden niets
we keken maar naar wat gebeurde
hoe auto’s wachtten langs de stoeprand
hoe regen langs de ramen zeurde
we zwaaiden zelfs niet naar de buren
van de overkant.

We deden niets van wat we konden

en wilden niets van wat we moesten
we aten zelfs geen ijs of friet
we hoefden niets
we vonden iedereen een etter
en we verveelden ons te pletter.

Het gedicht Sneeuw van Mies Bouhuys blijft leuk voor kinderen en volwassenen. Het doet mij denken aan een oud-collega, een lieve brombeer, die vaak zei: 'Koud, wat koud, hoezo koud? Wanneer de ijsberen tegen het raam kloppen en vragen of ze binnen mogen komen, dan is het pas echt koud!!!'

Deze week is er een ijsbeertweeling geboren en heeft het gesneeuwd...

Het kiezen van dichters en illustratoren heeft altijd als gevolg de vraag: waarom die wel en die niet? Met deze vraag ben ik heel blij, want nu kan ik een gedichtje, lees schietgebedje, toevoegen:

Koos Meinderts Gebed (voor God?)
Lieve God,/als u bestaat,/zorg dan dat Loes,/dat is mijn poes,/maar dat wist u al,/de operatie overleven zal.
Lieve Joke,/als u dit leest,/zorg dan dat er volgend jaar,/dat is in 2011,/maar dat wist u al,/een nieuwe bundel verschijnen zal.
Tikken tegen de maan, deel 2? Verrassende gedichten, nieuwe illustraties? Deze uitgave verdient elk jaar een nieuw deel.

Andere bloemlezingen zijn ook zeer de moeite waard. Querido's Poëziespektakel 1, 2 en 3 biedt een breed overzicht van 'nagelnieuw' werk van Vlaamse en Nederlandse dichters en illustratoren. Deel 3 heeft als titel 'Wie heeft hier met verf lopen smijten?', we zien een prachtige omslag van de uit Zeeland afkomstige Martijn van der Linden maar verwacht geen tentoonstelling of verfspektakel, de illustraties bevatten slechts drie kleuren: blauw, zwart en wit. De formule van 'Tikken tegen de maan' spreekt mij veel meer aan.

De Zeeuwse illustratrice Fleur van der Weel heeft, zo lijkt het wel, alvast een 'voorschot' op een nieuwe bundel genomen door in Middelburg tegen de maan te tikken... In het kader van de kinderboekenweek 2010 maakte zij, in opdracht van CBK Zeeland, een poster met als thema Middelburg. Een Zeeuwse 'Tikken tegen de maan' zou ook mooi zijn, we hebben geen gebrek aan talenten, toch?
Nu de maan over de stad en door de bomen schijnt kan ik poëzieliefhebbers aanraden dit boek aan te schaffen, een heel mooi cadeau voor jezelf, voor kinderen en voor wie kind wil blijven.

Fleur van der Weel, 2010

zie ook: bespreking van Tikken tegen de maan in De Leeswelp, nr. 7 door Karin Kustermans

Poseidon / Hans Warren

2010-11-22T07:03:00.000-08:00

Op de zijgevel van Restaurantje Nummer 7 in Middelburg is het gedicht Poseidon van de in 2001 overleden Zeeuwse schrijver en dichter Hans Warren officieel onthuld op 30 oktober 2010. Het is het zesde gedicht in de serie 'Sprekende Gevels'. Het project van de werkgroep poëzie van de Stichting Kunst- en Cultuurroute is vorig jaar juli begonnen. Het doel is om blinde muren en gevels en andere verrassende plaatsen te verfraaien met gedichten. Het thema is ‘zee en land’ en de werkgroep wil in totaal zo’n 25 gedichten in de stad plaatsen.

Vanuit historisch oogpunt is het plaatsen van het gedicht Poseidon op de hoek Brakstraat en Rotterdamsekaai een mooie keuze. Een straat tegenover het Prins Hendrikdok. Hier was oorspronkelijk de oude getijdehaven van Middelburg. Via het riviertje de Arne was er tot 1535 een open verbinding met de Noordzee, eb en vloed hoorden erbij.

POSEIDON
Ik, die aan zee geboren ben,
wil nog graag geloven, machtige Poseidon,
dat de zee onze eilanden draagt.
In de zoute wellen, diep in ’t land
offeren we, ook al wordt daar onze roeispaan
nog niet voor schepel aangezien,
en als je woedt, Poseidon Asphalios,
vastgegronde, wanneer de aarde steunt,
de golven koken, dan sidderen wij radeloos.
Bergen komen en gaan, een krater gaapt
daar waar je heiligdom verrees –
maar in de prille parelmoeren morgen
na het geweld, staat daar
onstuimig hinnikend je zoon,
het vleugelpaard Pegasos klaar.

De schrijver en dichter Hans Warren werd altijd geïnspireerd door de Oudheid en door Griekenland, zozeer dat hij al vroeg in zijn loopbaan werd afgeschilderd als ‘een Griekse God in het Zeeuwse landschap’.
In 1973 publiceerde hij een dichtbundel ‘De Olympos’, met gedichten over de twaalf grote goden en godinnen van de Olympos. Hij wilde bewijzen dat de Griekse goden ook nu nog leven. In Middelburg kunnen voorbijgangers het gedicht Poseidon, als eerbetoon, lezen op de muur in de Brakstraat en kan men mijmeren over goden, zee en land, stormen en kabbelende golfjes, worstelen en bovenkomen. Poseidon is een gedicht dat wel wat toelichting mag hebben.

Poseidon, zijn Romeinse naam is Neptunus, was de grote zeegod die heerste over alle wateren en zeeën op aarde. Samen met Zeus en de andere goden verbleef hij op de berg Olympos, al was hij meestal te vinden in zijn schitterende onderzeese paleis en kwam hij voornamelijk naar de Olympos om met de andere goden te vergaderen.
De naam Asphalios (gever van veiligheid) is één van de vele 'functienamen' of bijnamen die aan Poseidon werd gegeven, een andere naam is Hippios (god van de paarden).
Behalve god van de zee was Poseidon ook de vader van de eerste paarden, zoals het ontembaar geachte gevleugelde paard Pegasos. Ook is hij de verwekker van aardbevingen, de ’aardschudder’, de veroorzaker van vloedgolven en zeestormen. Daarnaast houdt hij de aarde weer vast in zijn stevige armen en draagt hij haar.
Deze geduchte en grillige zeegod, die zeker door zeelieden te vriend gehouden moest worden, werd in de hele Romeinse en Griekse wereld vereerd.
Zijn beroemdste tempel, de Poseidon-tempel van Sounion, in 1976 bezocht door Hans Warren, in 2010 bezocht door mijn dochter Femke, leerlinge van 'De Nehalennia', staat afgebeeld op honderden affiches van het Griekse verkeersbureau.

In het gedicht Poseidon is het thema zee en land mooi verweven. De zoute wellen verwijst naar het feit dat Poseidon niet alleen de zee maar ook de rivieren, beken en bronnen beheerde, hij zou de bron op de Acropolis geslagen hebben.

De tegenstelling roeispaan en schepel is mooi, Hans Warren koos dit beeld omdat het gelijkuitziende voorwerpen zijn, grote graanschepels en roeispanen hebben ongeveer dezelfde vorm gehad. De schepel is een platte houten schop met lange steel om graan en aardappelen mee te scheppen of ‘om’ te zetten.

Poseidon werd veelvuldig afgebeeld, als een imposante figuur met een volle baard en een drietand die de cyclopen voor hem hadden vervaardigd. De drietand draagt hij altijd als een teken van zijn waardigheid in zijn hand. Met dit wapen, de vork met drie tanden, bedoeld ook om vissen te spietsen, deed hij de zee hoog opgolven of bracht hij die tot rust, beroerde hij de aarde en verbrijzelde hij rotsen. Wraakzuchtig was hij ook: dan sidderen wij radeloos.

De tekst eindigt met Pegasos, dit gevleugelde paard brengt een nieuw element in het gedicht. Hij overstijgt land en zee, terwijl Poseidon juist aan land en zee gebonden is. Het licht en de hogere hemelse machten hebben het donker en de aardse machten overwonnen. Pegasos staat klaar om de wagen van Eos, de dageraad, te gaan trekken, er breekt immers een nieuwe dag aan.

Hans Warren was niet alleen een kenner van de goden, hij was ook een onstuimig liefhebber van het voedsel van de goden: de vruchten van de zee.
Dat maakt de keuze voor het plaatsen van Poseidon op de zijgevel van Restaurantje Nummer 7 wel heel apart. In Geheim dagboek 1996-1998 lezen we dat hij op 14 september 1996 zelfs gegeten heeft bij No.7. Op deze dag werd in de Zeeuwse Bibliotheek de tentoonstelling geopend vanwege zijn vijfenzeventigste verjaardag. Bij de voorbereiding en opening van deze tentoonstelling waren veel medewerkers van de bibliotheek betrokken, Ronald Rijkse was de eerste spreker! Na afloop ging Hans Warren uit eten met vrienden waaronder Gerrit Komrij en Tom Lanoye.
Ik wil de goden niet verzoeken maar ik denk dat dit Hans Warren wel gelukkig had gestemd, het weten dat zijn Poseidon in Middelburg aan de gevel omgeven zou zijn door de geuren van zeevruchten, zoals coquilles, kreeft en Noordzeekrab. Misschien prikt hij zelfs een vorkje mee?
En Poseidon? Zaterdag 7 november leek het of de goden een spel speelden met de elementen. Aan de kust ontstonden plotselinge buien, bij de Brakstraat bleef het zonnig en droog. Maar... wanneer een schip te water wordt gelaten wordt het gedoopt met een fles champagne voordat het dok verlaten wordt. Niemand weet waar die middag de windvlaag vandaan kwam die de champagneglazen zachtjes optilde en zo ook hier een doop volbracht.
Volgens mij heeft Hans Warren zo bewezen dat de goden nog wervelend aanwezig zijn en zorgen zij in de toekomst voor meer beweging in Middelburg.

Bronvermelding:
Over ‘De Olympos’ van Hans Warren / Jos Versteegen, 1982
Verzamelde gedichten /Hans Warren, 2002

Dank aan Thea Everaers, Ed de Graaf en Mario Molegraaf

Poseidon is door zijn macht ook beschermheer van schepen en vissers. Oost, west, thuis, best...
Alle zeelieden een behouden vaart toegewenst!

foto's: Anke Nijsse
Gedicht Poseidon, Brakstraat 2010
Rotterdamsekaai, scheepsmasten van De Stortemelk, achtergrond de Oostkerk, 2007

Gevelgedicht nr. 5: Ostrea

2010-11-20T11:05:00.000-08:00

Op 11 september 2010 werd het vijfde gedicht van het project 'Sprekende Gevels', onderdeel van de Kunst- en Cultuurroute, in Middelburg onthuld.

Plaats: hoek Wagenaarstraat/Sint Jorisstraat. Thea Everaers sprak namens 'Sprekende Gevels' een welkomstwoord, er volgde een openingswoord door wethouder van cultuur Ed de Graaf.
Na de onthulling droeg Jan J.B.Kuipers zijn gedicht voor en volgde een muzikale 'omlijsting' door Anthonie van de Buuse. Een korte impressie van de onthulling is te vinden via de website van de dichter.

Jan J.B.Kuipers (Zaamslag 1953) is voor mij een beetje de 'nozem' van de Zeeuwse letteren. Als een 'easy rider' verkent hij als het ware elke binnenweg van Zeeland en doet hij verslag van zijn bevindingen. Een veelzijdig auteur: redacteur, journalist, dichter, recensent, columnist, schrijver van kinderboeken en thrillers. Een Man van Papier. Een fascinerende hoeveelheid aan onderwerpen: van oester tot stenenbikker, zilt en zoet, indianen en zeemeerminnen, vondsten in Veeere en verdronken dorpen en land, Zeeuws Licht en Zeeuws Dicht. Heel veel meer maar altijd thuis in Zeeland. In 2005/2006 was hij stadsdichter van Middelburg. In 2005 verscheen ook: Brommers, gitaren en spandoeken : vijftig jaar jong in Middelburg. Wanneer dan vijf jaar later het mooie gedicht 'Ostrea' voor 'eeuwig' als een spandoek op een Middelburgse muur is bevestigd mag deze auteur wel gelukkig zijn, dit geldt ook voor de inwoners van Middelburg en Zeeland.

Bij deze de tekst van Ostrea. Volgens de dichter zijn wij, dankzij deze gevel en de kracht van poëzie, voorlopig gespaard van de vervelende oesterziekte en het oestervirus.

Ostrea

Geleid door de groeilijn als spiraal

zweven ze langs de bodem:

duikers op zoek naar hun afrodisiacum

het hoge zinkgehalte draagt de schuld.

De tijden van de platte zijn geweest

Japanse oesters vreten verdronken dorpen

in eindeloos geduld, eeuwigdurend feest

van zilte omhelzing. Maar tussen het weke

lichaam en zijn hangcultuur wringt zich de

stadslak van fatsoen: elke oester is

gehouden

te smachten naar citroen.

Als stadsdichter schreef Jan J.B.Kuipers het gedicht Loskade 1963. Bijna dagelijks passeer ik deze plek. Ook ik was ooit jong in Zeeland en verkende, op weg naar de MMS, de binnenwegen met mijn brommertje. Mijn vader bracht vroeger suikerbieten naar de Loskade.

Loskade 1963

Toen in oktober de regen smaakte naar de
buitenkant van suikerbieten, alles grijs en nat
volgens de regels was; naar het Balkengat
de reeppont ging met levend Licht uit de fabriek.

Waar in de jachthaven zonder jachten je
verzoop of gered werd door één woord
uit het Tehuis voor Werkende Meisjes,
waar luidkeels gebeden zijn verhoord.

Johny & The Blue Jeans trokken blue Jeans aan.
Lang voor het Europese Monumentenjaar legde nog
één coaster aan, er gingen aardappels aan boord

voor overzee. Dat was een overwinningsdag :
fier keek je naar het zuiden, waar de zee
en het verfoeide Vlissingen lag.

--------------------------------------------------------
Jan J.B. Kuipers
Stadsdichter Middelburg 2005

Foto's: Anke Nijsse

Wordt vervolgd.

Schildersbedrijf Marquant, bedankt!

Leestip: De rest is stilte / Carla Guelfenbein

2010-11-17T02:37:00.001-08:00

‘Wauw, wat een aangrijpend en ontroerend boek’. Deze reactie staat op de omslag van De rest is stilte, een roman van de Chileense schrijfster Carla Guelfenbein (Santiago, 1959) en uitgegeven door Ailantus. De rest is stilte is haar derde roman en stond maandenlang op de bestsellerslijsten in Chili. Haar boeken verschijnen in dertien landen. De omslag doet misschien niet direct vermoeden dat men een prachtig boek in handen heeft, blijkens reacties van lezers. Dit maakt de verrassing groter, deze gevoelige roman is echt een aanrader!
De twaalfjarige Tommy lijdt aan een hartkwaal, mag zich niet al te veel inspannen. Hij heeft een obsessie voor het afluisteren van gesprekken die hij opneemt met zijn mp3-speler. Woorden zijn als pijlen. Ze komen en gaan, verwonden en doden, net als in oorlogen. Tommy tracht de onzichtbare orde van de dingen op te nemen. Wanneer hij tijdens een bruiloft onder de tafel kruipt hoort hij voor het eerst over de joodse afkomst en zelfmoord van zijn moeder. Dit is voor hem het begin van zijn onderzoek “tien ontdekkingen over de dood van mijn moeder”. Ieder gezinslid heeft zijn eigen eenzaamheid en een eigen geheim. Stiefmoeder Alma heeft een affaire, vader Juan vertelt niet altijd de waarheid, zelfs niet wanneer hij als chirurg een jonge patiënt verliest die aan dezelfde hartkwaal leed als zijn eigen zoon Tommy.

De roman eindigt dramatisch en tegelijkertijd hoopvol.
Deze Chileense schrijfster is een meesterlijk vertelster en een goede stiliste. De roman bestaat uit 54 korte hoofstukjes waarin de drie hoofdpersonen Tommy, Alma en Juan om de beurt hun verhaal vertellen, o.a. door gebruik te maken van flash-backs. De echo van het thema Stilte is overal hoorbaar in deze verhalen. De stiltes van Juan zijn zwart, terwijl witte stiltes vol zijn van licht. Het zwijgen en verzwijgen zijn 'oorverdovend' aanwezig. De personale vertelvorm zorgt ervoor dat het verhaal spannend blijft: de lezer weet tijdens het lezen namelijk steeds net ietsje meer over de gevoelens en drijfveren van de hoofdpersonen zelf, heeft een beter overzicht en houdt de adem in..

De roman zit heel slim in elkaar. Identificatie met een hoofdpersoon wordt leuk lastig. Het is echter de stem van Tommy die, met zijn vertederende, maar ook ontnuchterend realistische kijk op de wereld, de meeste indruk maakt. Zijn eenzaamheid is echter onbegrenst: Het is niet mijn schuld dat je me niet gezien hebt. Ik heb me niet verstopt. Ik zat hier gewoon.

De stijl is beheerst, het taalgebruik is sober, soms een beetje poëtisch. De schrijfster gebruikt mooie metaforen. Sfeerbeschrijvingen in deze roman zijn duidelijk anders dan die in de romans van de Chileense Isabel Allende, hoewel… De beschrijving van het grote huis en de tuin van zijn grootvader en de vrijlating van kolibries, goudfazanten, pauwen en andere vogels uit de volière komt wel een beetje in de buurt. De stem van Tommy: je zou kunnen zeggen dat ze wachten tot ze de deur zien opengaan. Deze zin is terug te vinden in het ontwerp van de boekomslag.
Carla Guelfenbein, geboren in Santiago, 1959, verhuisde in 1976 naar Engeland vanwege het

regime van Augusto Pinochet. In Essex studeerde zij biologie en design. Ze woont nu weer in haar Chileense thuisland, waar ze werkte als artdirector en moderedacteur voor het tijdschrift

Elle, totdat ze besloot zich fulltime op het schrijversschap te richten.
Guelfenbeins tweede roman (De vrouw van mijn leven, 2006) werd in Chili tot Boek van Het Jaar 2005 gekozen.
De rest is stilte is een aanrader voor een breed publiek en zeker ook voor leeskringen. Tijdens een bijeenkomst van De Literatuurfabriek in Middelburg vertelde een lezeres dat ze echt tot tranen toe was geroerd door deze roman. Dit gegeven zegt iets over de lezeres maar vooral iets over een schrijfster die met deze roman wereldwijd veel lezers weet te ontroeren.

De romans van Carla Guelfenbein verschijnen in dertien landen, het is leuk om de verschillende covers via Google op te zoeken. Een boekomslag is niet onbelangrijk, uitgevers zijn steeds op zoek naar nieuwe vormgeving want stilstand is achteruitgang.

Wat boekpromotie betreft kunnen wij weer even vooruit met De rest is stilte, een roman om stil van te zijn.

Mispels, zo mooi!

2010-11-11T10:52:00.001-08:00

In mijn tuin staan twee mispelbomen, ooit gekocht en geplant naar aanleiding van een wandeling bij het landgoed Ter Hooge waar een rijtje van deze bomen onderdeel uitmaken van het landschapsschoon. Een fascinerende boom, ongeveer 4,5 meter hoog, die voor veel tuinplezier zorgt.
Over de geschiedenis van de mispelboom of mispelaar valt veel te vertellen. Afkomstig uit West- Azië vond deze fruitboom via de Grieken en Romeinen een weg naar West-Europa waar de vruchten gewaardeerd werden als leveranciers van vitamine C. In de Middeleeuwen werd de boom in Nederland in kloostertuinen aangeplant.
Linnaeus gaf de mispel de Latijnse naam Mespilus germanica, hij dacht dat de boom in Duitsland autochtoon was omdat deze daar veel verwilderd voorkwam in de bossen.
De Mespilus germanica behoort tot de rozenfamilie (Rosaceae). Mespilus komt van het Grieks mesos (helft/ midden) en pilos (bol), verwijzend naar de vorm van de vrucht, een halve bol.

Waarom vind ik de mispelboom zo bijzonder mooi?
Omdat hij van nature heerlijk dwars is, geen rechte stam heeft, grillig zijn groei bepaalt en gewoon een beetje scheef hangt.
In de lente bloeit hij lief: wit-roze bloemen sieren de mispeltakken, ze ruiken heerlijk. In de zomer wacht hij zonnig op wat komt terwijl de donkergroene bladeren, zacht als vilt of heel fijne lamswol, de vruchtjes in hun groei beschermen. In de herfst, eind oktober, begin november, is de boom op zijn mooist. Het blad kleurt in allerlei tinten bruin en geel. Rond de tijd van Halloween is het zelfs een beetje eng in de tuin: de vruchten vermommen zich als duiveltjes die met bronskleurige wangen de bladeren laten ritselen. Als je door de tuin loopt voel je dat de gezichtjes jou blijven volgen.

Meestal worden mispels pas na de eerste nachtvorst geoogst, de vorst zorgt ervoor dat het vruchtvlees zacht wordt. Na de pluk kunnen ze verder narijpen. Ook dan zijn de mispels nog prachtig, buiten in kleine veilingkistjes of binnen op schalen die passen bij de kleuren van de vruchten, dat is soms even zoeken.
Zelfs als het gistingsproces verder gaat blijven ze mooi, er verschijnen dan kleine parelende druppeltjes op de schil die aangeven dat de vrucht overrijp is en snel rot zal zijn.
Sommige mensen eten graag mispels vanwege de lekkere zoetzure smaak, anderen maken er jam, gelei of moes van. Ik kijk er alleen naar, dat vind ik al mooi genoeg. En wie ze hebben wil die mag ze komen halen.

Het gezegde ‘zo rot als een mispel’ is algemeen bekend. Vaak wordt deze uitspraak gecombineerd met één of meerdere personen en ook niet zelden met de gehele mensheid die in allerlei opzichten nogal grillig kan zijn. Er is echter ook een bijna vergeten gezegde: “Met geld en stro rijpen de mispels”. Het was namelijk een gebruik om mispels droog, liggend op stro te bewaren. Dit oude gezegde betekent dan ook zoveel als: met wat geduld zal alles heus wel goed komen!

Vandaag hangen ze nog in de boom, even wachten op de vorst (of een nachtje diepvries...) en als ze er vannacht niet afgewaaid zijn komt het wel goed.

Foto's: Anke Nijsse, 7 november 2010

Mispels worden af en toe afgebeeld op schilderijen, o.a. door Adriaen Coorte. Wel mooi maar aan de donkere kant. Hieronder enkele andere voorbeelden.

Henk Helmantel Romeins glas met mispels

Willie Berkers Blauw kannetje met mispels

Zeeuwse Boekenprijs voor Floortje Zwigtman

2010-11-07T04:33:00.001-08:00

De Zeeuwse Boekenprijs 2010 is gewonnen door Floortje Zwigtman. Zij kreeg de prijs voor haar ruim 600 pagina’s tellende roman Spiegeljongen, waarmee ze haar trilogie ‘Een groene bloem’ heeft voltooid. Eerder verschenen Schijnbewegingen (2005, winnaar Gouden Uil Jeugdliteratuur en Gouden Zoen 2006) en Tegenspel (2007).
Spiegeljongen is het aangrijpende laatste deel, een kleurrijke reis die Adrian Mayfield en Vincent Farley vanuit Londen naar Parijs voert en hen uiteindelijk confronteert met datgene waar ze altijd voor gevlucht zijn: zichzelf.

Floortje Zwigtman (pseudoniem van Andrea Oostdijk, Terneuzen, 1974) wordt gezien als een vrouwelijke Charles Dickens. Op uitzonderlijke wijze vertelt ze over het leven in Londen in de Victoriaanse tijd, de periode van de beroemde Oscar Wilde die leefde van 1854 tot 1900. Zij beschrijft alles heel gedetailleerd, de lezer ziet, ruikt en hoort bijna het straatbeeld van het ‘wilde’ Londen van die tijd. Door zo te schrijven, met aandacht voor alle zintuigen wordt de lezer vanzelf meegesleept in het verhaal. Londen was toen echt het centrum van de wereld en verschafte het spanningsveld van een tijd die ouderwets en streng, en toch ook weer heel modern was. Veel moderner dan mensen denken, in 1870 was rolschaatsen zelfs een grote rage en werd het dagelijks nieuws al heel snel via telegraaflijnen verspreid.

De korte roman The Picture of Dorian Gray (1890) en het levensverhaal van Oscar Wilde hebben haar altijd gefascineerd, iemand die op zo’n flamboyante wijze afweek van het gemiddelde, is natuurlijk een prachtig personage. In de trilogie wordt veel aandacht besteed aan de uiteenlopende visies op homoseksualiteit die aan het einde van de negentiende eeuw gangbaar waren. Zeldzaam openhartig worden de (homo)seksuele ervaringen van de hoofdpersonen beschreven.
Voor het schrijven van deze trilogie, die ruim 1600 bladzijden telt, heeft zij enorm veel research verricht. Aanvankelijk in de Zeeuwse Bibliotheek en de Koninklijke Bibliotheek maar al snel in Engeland waar, om een leuk voorbeeld te noemen, een catalogus van Harrods uit 1895 een dankbare bron van informatie vormde omdat bij Harrods in principe alles verkrijgbaar was. Als je een olifant wilde, kon je die daar bestellen. Specialistische informatie was ook via internet te vinden en in allerlei databanken. Een reisgids voor Parijs, 1895, gaf beschrijvingen van hotels, adresjes waar je kon eten en wat je dan at. En het Louvre kwam bij wijze van spreken schilderij voor schilderij aan bod. Wat in de kunst van die tijd en in de subcultuur van de purperen hofhouding (de groep van intellectuele vrienden rond Oscar Wilde) belangrijk was komt de lezer via personages als Vincent Farley, en Augustus Trops te weten. Farley is een kunstenaar maar Trops is een voorbeeld van de decadente tijd en toch is hij een goedzak. Via het meisje Imogen zien we hoe de rijkere kinderen werden opgevoed. In Spiegeljongen komen we via de sinistere travestiet lady Kinderly en Paul McBride, een Amerikaanse journalist met een voorkeur voor ‘bittere eindes’ van alles te weten over het onderwerp (en subplot) kinderhandel en pedofilie. Maar eigenlijk is elk personage in de trilogie een bron van informatie, van kroegbaas tot pooier, van vriendin tot vriend, van heilsoldaat tot prostituee.
Floortje Zwigtman heeft bij het schrijven geen bepaalde lezersgroep voor ogen, ze schrijft de boeken die ze zelf zou willen lezen. In de praktijk, bij boekhandels en bibliotheken wordt de trilogie veelal bij boeken voor jongeren geplaats, de cross-over books. De lezers zijn leerlingen vanaf de bovenbouw in het voortgezet onderwijs tot tachtigjarigen. Vertalingen in het Duits en Deens getuigen van grote waardering buiten Nederland, de Duitse vertaling van Schijnbewegingen werd in 2009 zelfs genomineerd voor de Duitse Staatsprijs voor jeugdliteratuur.

Deze brede waardering voor ‘onze’ Zeeuwse schrijfster wordt mooi verwoord in een recensie van Jürgen Peeters in het tijdschrift De Leeswelp (2010, nr. 3, p.116/117):
De trilogie ‘Een groene bloem’ getuigt van diepmenselijke inzichten in de psyche en het ruime scala aan verborgen en verdrongen verlangens dat ons drijft. ‘Spiegeljongen’ leest als een bijzonder pleidooi om eigen keuzes te maken, trouw te blijven aan jezelf en vormt zo een krachtige en waardige afsluiter. Een trilogie als een huzarenstukje, dat zonder enige twijfel een ereplaats verdient in de annalen van de adolescentenliteratuur. ‘Een groene bloem’ is een van die zeldzame stilistische en inhoudelijke pareltjes, een kleurrijk en intrigerend patchwork dat totale overgave van de lezer vraagt. Zonder concessies te doen aan de doelgroep, zonder te moraliseren en zonder in storende gemeenplaatsen te vervallen, biedt ze zowel adolescenten als volwassenen een boeiend, levensecht en universeel portret van een adolescent op weg naar volwassenheid.’
In april 2010 kondigde Floortje Zwigtman plannen aan voor het schrijven van een reisgids over het Londen van Adrian Mayfield. Waar kun je nu nog de sfeer van zijn tijd opsnuiven, waar kun je een biertje drinken als in The King’s Arms, wat waren de beste winkelstraten anno 1895?
Een mooi vooruitzicht, we laten ons graag opnieuw meenemen op een prachtig reisavontuur.

Wie op de hoogte wil blijven kan informatie vinden op de site van Floortje Zwigtman en haar volgen via Hyves.

Tenslotte:
Mijn dochter en ik hebben deze trilogie 'verslonden', we want more!

Bronnen: Bibliotheekblad, nr. 9, 2009

Leesgoed, nr. 5 , 2009

De Leeswelp, nr. 3, 2010

Zeeuws natuurlijk, in elke punt en komma. Of toch niet?

2010-11-04T08:03:00.000-07:00

Welke argumenten zijn voor de jury van doorslaggevend gewicht voor de keuze van het winnende boek van de Zeeuwse Boekenprijs? Ieder jaar is er voor en na de prijsuitreiking volop deining en discussie. Dit maakt het leuk en interessant om het fenomeen Zeeuwse Boekenprijs te volgen. En, met alle respect voor de jury en de genomineerden, ik wil eens proberen die ‘deining’ te verkennen. Op het moment dat ik dit schrijf is de winnaar van 2010 nog niet bekend, dat is voor deze verkenning ook niet echt belangrijk.

Vrijdag 8 oktober werden de vijf genomineerde titels en enkele juryleden aan het publiek ‘gepresenteerd’ in een uitzending van Leescafé Live in de Zeeuwse Bibliotheek. De jury geeft aan dat ze zich tot doel stelt het meest waardevolle boek te kiezen en tekent daarbij aan dat er een brede opvatting gehanteerd wordt over wat Zeeuws is. Alleen ‘erfgoed’ is een te smalle basis, het mag over Zeeland gaan, de auteur mag ook alleen in Zeeland zijn geboren en over andere onderwerpen publiceren. Tijdens het programma vertellen de juryleden voorzichtig iets over de vijf kanshebbers:
1. Het kraaien van de haan – Piet Meeuse (De Bezige Bij)
Een zeer originele roman die de levensloop van Jezus in een totaal nieuw licht zet. Een fantastische reis door de tijd met hilarische en absurde ontdekkingen. Een roman die de verhouding mythe en werkelijkheid op scherp zet.
2. Veranderend getij – Marcel Metze (Balans)
Kritisch boek over Rijkswaterstaat waarin onderzoeksjournalist Marcel Metze ‘van binnenuit’ het proces van een reorganisatie weergeeft. Staaltje top-journalistiek over een machtsstrijd.
3. Spiegeljongen – Floortje Zwigtman
Meeslepende historische jeugdroman die ook door volwassenen hoog gewaardeerd wordt. Na ‘Schijnbewegingen’ en ‘Tegenspel’ het laatste deel van de trilogie ‘Een groene bloem’. Een spannende, bijna filmische en gedetailleerde beschrijving van het leven van de 17-jarige homoseksuele Adrian Mayfield in Londen in de tijd van Oscar Wilde.
4. Een pion voor een dame – Antheun Janse (Balans)
Biografie over Jacoba van Beieren (1401-1436), de laatste gravin van Holland en Zeeland voor de Bourgondiërs. Een vorstin die viermaal trouwde, een beetje 'stout' was, diverse oorlogen voerde en uiteindelijk jong en tragisch aan haar einde kwam. Indrukwekkend, goed geschreven, heel leesbaar en interessant vanwege de vele details.
5. Dorsvloer vol confetti – Franca Treur (Prometheus)
Roman waarin, door de ogen van de twaalfjarige Katelijne, een liefdevol portret wordt geschetst van een orthodoxe Zeeuwse familie met een geheel eigen vertelcultuur. Een overweldigend debuut met prachtig taalgebruik en een mooie sfeertekening van het Walcherse platteland.

Uniek in de geschiedenis van de boekenprijzen is het feit dat Dorsvloer vol confetti tevens genomineerd is voor de Jan Bruijnprijs: de prijs voor het meest Zeeuwse boek over een Zeeuws onderwerp. De andere kanshebber hiervoor is het stripboek Zeeland van Nehalennia tot Westerscheldetunnel : 2000 jaar geschiedenis in strip met tekeningen van Danker Jan Oreel en tekst van Jan Zwemer (Het Paard van Troje), volgens de jury een heel bijzonder uitgave.

Waar is nu elk jaar weer discussie over? Wanneer de jury zelf aangeeft het meest waardevolle boek te kiezen, ligt de vraag voor wie dan wel voor de hand? Alle titels hebben een grote waarde voor een bepaalde doelgroep, het kan ook gewoon voor niet-Zeeuwen waardevol zijn. De jury gaat de keuze elk jaar ook weer netjes uitleggen, kiest soms verrassend voor winnaars die niemand had verwacht. In 2006 won de in Zeeland geboren schrijfster Carolijn Visser met Miss Concordia : vrouwen in den vreemde de boekenprijs. Met als gevolg grappige narrige reacties zoals: die vrouwen in den vreemde waren niet eens van Zeeuwse komaf.

De meeste discussie blijft zich echter concentreren rond de verwarrende term Zeeuwse Boekenprijs. Wat is een Zeeuws boek? Of is het een Zeeuwse prijs voor een boek? Het blijft wringen. Dat de gezamenlijke Zeeuwse Boekverkopers van 3 t/m 13 november de 'Week van het Zeeuwse Boek' organiseren is een prettige bijkomstigheid. Volgend jaar zal de discussie weer zo zijn en dat is m.i. jammer voor het imago van de prijs. Hoe leg je uit dat het onderwerp ook niet-Zeeuws kan zijn? We hebben de Zeeuwse Vlag, de ‘Smaek van Zeeland’, de Zeeuwse Vlegel, de Zeeuwse Belofte, Zeeuwse sieraden en wat niet al, toch hoeven de ingrediënten van de genomineerde boeken niet Zeeuws of streekeigen te zijn.
In een leuke column in de PZC (15 september) werd voorgesteld om de prijs maar toe te kennen aan De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet van David Mitchell. Een verhaal over de belevenissen van de Domburgse klerk Jacob de Zoet op een VOC-post bij Japan. Dit verhaal zou de enige mogelijke winnaar zijn, ware het niet dat vertalingen uit het Engels nu niet mee mogen doen. Wie weet worden de reglementen veranderd, we zullen zien, ik heb geen glazen bol.

De journalist die in de boekenrubriek van de PZC drie titels besprak gebruikte ook verwijzingen naar het Zeeuwse gehalte: En Zeeuws natuurlijk, in elke punt en komma. Of: de link met Zeeland is … aan de dunne kant. Of: een piekje in het Zeeuwse land der letteren van afgelopen jaar.

Misschien is de tijd rijp om het concept Zeeuwse Boekenprijs te veranderen. Dit zou kunnen door het instellen van soortgelijke Provinciale culturele en literaire prijzen. Op deze manier kunnen Zeeuwse auteurs die ‘wereldwijd werken’ ook Zeeuws geëerd worden. Ik begeef me hiermee op gevaarlijk en onbekend terrein, misschien bestaan die prijzen allang, maar als hoofdprijs een verguld Zeeuws paspoort lijkt me wel een idee. Een mooie Zeeuwse Knoop kan ook!

Een aparte prijs voor fictie en non-fictie, poëzie en jeugdliteratuur zou het overwegen waard kunnen zijn.

Zeeuws Knoopje zou het toch logisch vinden dat een Zeeuwse Boekenprijs gaat naar een boek over een Zeeuws onderwerp. Een keuze tussen Een pion voor een dame en Dorsvloer vol confetti ligt dan dit jaar voor de hand. Een pion voor een dame, geschreven door een universitair docent middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, vult een hiaat in de Zeeuwse geschiedschrijving. Erudiet, met zestig bladzijden voetnoten, bronnen en literatuur interessant voor geschiedenisliefhebbers. Mijn favoriet zou Dorsvloer vol confetti zijn, een roman die met liefde de Zeeuwse identiteit ter sprake brengt en, naar ik mag ik hopen, bijdraagt aan vernieuwing van deze identiteit. Tegelijkertijd gun ik Floortje Zwigtman ook de hoofdprijs, wat een leesplezier verschaft zij ons al jaren... Wanneer een Zeeuwse vrouw in den vreemde gaat, 19de eeuws Londen, levert dat spannende verhalen op!
Vrijdag 5 november vindt de prijsuitreiking plaats. Op uitnodiging, dat is een beetje jammer voor Zeeuwen, zoal ik dus, die er niet bij kunnen zijn. En 2011? Een boekenfestival met muziek, allerlei boekenmarkten, gevel-gedichten, lezingen, prijsuitreikingen, boek-verfilmingen, voorleessessies, documentaires, ontmoetingen met en activiteiten rondom Zeeuwse schrijvers zou veel leuker zijn. Een bruisende meerdaagse Manuscripta in Middelburg? Volop discussie, debat en beweging. Waarom niet? Scoop, grijp je kans en ga dit onderzoeken! Ik ken wel een gebouw met vier verdiepingen draagvlak.

En de boekenprijs? Zou het een ramp zijn wanneer we dan eens kiezen voor letterlijk het zwaarste boek, de titel die het meeste gewicht in de schaal legt?

Herfst & weemoed huppelen over het picknickkleed

2010-10-31T06:21:00.000-07:00

Voor wie ik liefheb wil ik schrijven, met dit motto begon ik vanaf maart af en toe iets te vertellen.
Tijd voor een bloemetje, een dahlia uit eigen tuin, en twee gedichtjes die ik dit jaar tegenkwam en met jullie wil delen.
Het regent zachtjes vandaag. In de herfst kunnen we ons soms gevangen voelen in webben van weemoed die om ons heen hangen. Bladeren verkleuren, ik verf mijn haar kastanjebruin ook al weet ik dat…
We gaan gewoon door, plukken mispels, rapen appeltjes, zoeken paddenstoelen, stoven peertjes en nog veel meer. We snoeien, kloven, hakken en stapelen het hout voor vuurkorf en open haard.
We halen wijn in huis, merlots met namen als Stormhoek, Welmoed en andere Vonkelwynen, we heffen het glas op de seizoenen, we zijn er nog, dat wel! De hemel willen we later ontdekken, we hebben geen haast. We hebben leeftijd, maar geen ouderdom.

Uit de bloemlezing van Gerrit Komrij: De 21ste eeuw in 185 gedichten, De Bezige Bij, 2010 het volgende gedicht van D. Troch:

You didn’t feel it coming

We hebben leeftijd, maar geen ouderdom.
het deken uit de picknickmand spreiden wij
achteloos in het gras. wij ontkurken wijn,

snijden het brood met vaste hand, voelen ons
vrij en blazen bloemblaadjes weg die rondom
ons dwarrelen, dreigen in een glas te vallen

ons leven lijkt nog op een tekenfilm tafereel:
sprinkhanenconcert, bordkartonnen setting.
Wij kunnen wachten tot de avond komt.

Het andere gedichtje is van de Vlaamse dichter H. Van Herrenweghen en te vinden in de bundel Webben & wargaren, 2009

Beklaag niet de stokoude man,
Die op de stoep, zo snel hij kan,
de zolen schuifelt een voor een,
om tussen voet en voet te wachten
tot hij weer klaar is met een been.
Hij huppelt in gedachten.

Dus, lieve lezers, vul in de herfst een picknickmand en huppel zo de winter in, misschien blijft het nog even zomer.
Zomaar wat plaatjes uit een boek dat al jaren in mijn boekenkast staat. De schoonheid van de dahlia & de weemoed van oudere boeken ineen. Althans, zo voel ik dat.

De beklimming van een schoorsteen bij Poortvliet

2010-10-26T03:44:00.001-07:00

Ik heb het overleefd, spannend was het wel, ik ben echt bang geweest! Zaterdag 23 oktober was er een inloop- en klimfeestje in de buurt van Poortvliet. Op eigen risico mocht je daar een schoorsteen beklimmen want de eigenaar gunde anderen ook een mooi uitzicht. Onderweg had ik al zo’n vreemd gevoel, het landschap met verlichte kassencomplexen onderweg had iets surrealistisch, de Oesterdam bood spannende vergezichten met dreigende luchten en even later zag ik zomaar een veldje bloeiende zonnebloemen op het eiland Tholen, eind oktober, zeg nou zelf, eigenaardig toch? Onderweg vroeg ik me af of ik wel voor die schoorsteen op weg was of misschien ook, eerlijk gezegd, om de eigenaar te ontmoeten, een beroemde Zeeuw waar ik torenhoog tegen op kijk. Was ik eigenlijk niet een beetje een voyeur? Vroeger op school nam je voor een jarige meester altijd een cadeautje mee, ik had een prentje meegenomen, niet eens zelf getekend, gratis gekregen ook nog, en ik was bang dat hij die afbeelding al lang aan de muur had hangen.

De reden van het feestje was het honderdjarig bestaan van Stoomgemaal Oosterschelde. De schoorsteen is in het verleden bijna gesloopt, twee keer was het kantje boord en de huidige eigenaar zag het verval met lede ogen aan. Restauratie van de enige schoorsteen in Nederland die in het water is gebouwd volgde.

Bezoekers mochten de klim wagen, mits het weer het toe zou laten. Het waaide wel aardig, 6 of 7 Beaufort, en het regende ook een beetje.
Ik heb de klim gewaagd, met bonzend hart naar boven, knikkende knieën en koude handen, als een mak schaap achter de eigenaar aan die mij dit mooie uitzicht zo gunde. Het was zoeken naar houvast, Mister Panic zat me op de hielen, wilde me inhalen, dat lukt hem wel meer, maar mijn Panama Jacks stonden vandaag stevig op de laddertjes. Vijfentwintig meter omhoog en het is gelukt! Tranen over mijn wangen van de wind, mijn neus begon spontaan te lopen en ik was bang dat mijn bril en camera zouden gaan vliegen, de foto's worden vast zo scheef als wat! Daarboven is het uitzicht adembenemend! Je weet niet wat je meemaakt, je ziet het landschap, de schapen, de Oosterschelde, vogels, de dijk, huisjes, je weet dat er beneden hospeejen of strekgos groeit al zie je dat van bovenaf niet staan. En, al weet ik dat dit vreemd klinkt, je voelt je gedragen door duizenden boeken. Tegelijkertijd voel je die schoorsteen heel zachtjes schommelen en zwiepen, de grond onder je voeten beweegt en je weet het niet helemaal zeker… je had nog zoveel plannen met je leven… En schreef die eigenaar niet heel erg vaak over rampen? Er zit in die

vijf minuten daar boven op de schoorsteen veel turbulentie onder mijn dakpannetjes. Ik wil het einde nog lezen van het o zo mooie De grote zaal al weet ik wel hoe dat 'afloopt', ik moet nog boodschappen doen en ik wil vanmiddag naar de finissage van In Vogelvlucht in de Vleeshal...

Terug naar beneden was een makkie, ik heb nog een poosje staan natrillen en zo onopvallend mogelijk de snot van m'n leren jas afgeveegd. Er werd een fles ontkurkt, het drankje deed wonderen. En zo hard waaide het nou ook weer niet, soms waait het honderd keer harder, de schoorsteen heeft een bepaalde elasticiteit, niks aan de hand.

Ik heb boven wèl een stoeltje zien staan, hier zit de schrijver af en toe te genieten van het uitzicht en inspiratie op te doen voor nieuwe boeken, zijn volgende boek gaat kilo's wegen, telt 656 bladzijden en gaat vooral over de watersnoodramp...
Op een heerlijk zacht bankje heb ik gekeken naar een interessante dia-presentatie over de geschiedenis van het stoomgemaal en over het restauratieproces van de schoorsteen. In 1951 heeft het Loodswezen er zelfs een lantaarn in aangebracht, als lichtbaken voor de scheepvaart. Het was de redding van de schoorsteen, die anders zou zijn gesloopt. In 1986 werd het licht gedoofd en uiteindelijk wist de Bond Heemschut de sloop van dit stukje industrieel erfgoed te voorkomen. Er is deze zaterdag volop belangstelling voor het vakmanschap, allemaal aardige mensen lopen in en uit. Het voelt alsof je daar bij Poortvliet je handen & ziel mag verwarmen bij een ouderwets kacheltje. Ik weet dat er door een Zeeuwse dichteres twee mooie gedichten over het stoomgemaal zijn geschreven, het boekje waar deze instaan had ik in mijn jaszak mee naar boven genomen, als ik naar beneden zou storten… dan wel graag omringd door poëzie. Nu ik dit schrijf weet ik dat de dichteres een gelegenheidsvers voor de eigenaar en zijn medevierders heeft geschreven, ik hoop dat zij dit in de toekomst wil publiceren. De laatste twee regels luiden:
Wat is zal zijn, wat was zal blijven
Ook dit Gemaal : het overleeft ons wel.
Die middag zal de eigenaar de pijp nog eenmaal laten roken, samen met een vriend, een voormalig brandweerman, steekt hij de rookpotten aan. Ik heb het niet gezien maar ik stel me zo voor dat ze als twee kwajongens in dat piepkleine hokje boven met dat vuurwerk hebben zitten spelen. Ze zullen daarna, toen de rook om hun hoofd was verdwenen, het glas geheven hebben. Zelf was ik allang weer in Middelburg waar het heel hard regende.

Trots op een boei & een baken.

Het Gemaal overleeft ons wel en Zeeuws Knoopje heeft de beklimming overleefd.

In mijn tuin bloeit Zeeuws Knoopje gewoon door in de herfst.

De geciteerde dichtregels komen uit het gelegenheidsvers, geschreven door Johanna Kruit

Hospeejen/strekgos: de angst van de landarbeiders want deze grassoort wortelt heel diep

Foto's: de toren : zie website geschiedenisinzeeland.nl Andere foto's, ook die 'historisch' juiste scheve foto: Zeeuws Knoopje

Leestip: De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet / David Mitchell

2010-10-25T03:32:00.000-07:00

Oost, west… Na een lange reis keert Jacob de Zoet op maandag 3 november 1817 terug naar Zeeland. Ruim zeventien jaar heeft hij gewerkt op Deshima, een Nederlands eilandje bij Japan, en aan het einde van deze originele historische roman reist hij via Rotterdam, met een beurtschip naar Veere, waar niemand de weergekeerde Domburger herkent. Per rijtuig is het maar een halfuurtje naar Vrouwenpolder, maar Jacob gaat liever lopen alvorens hij aanklopt bij zijn zuster Geertje. De zondag daarop beluistert hij alweer een preek in de kerk van Domburg. En al snel rijdt naar Middelburg voor ontmoetingen met de directeuren van handelshuizen en importbedrijven, er worden contracten getekend. Na zijn vijftigste wordt hij gekozen in de gemeenteraad van Middelburg. Deze Zeeuwse gegevens maken het lezen van De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet van David Mitchell (1969) tot een avontuurlijke reis waarvan het einde het ‘beste’ gevoel geeft van eindelijk weer thuis komen, althans dat is mijn persoonlijke ervaring als Zeeuwse, ik ben geboren in Veere en woon in Middelburg. Eind 1799 vertrekt Jacob de Zoet, afkomstig uit Domburg, het neefje van de pastorie, naar het Deshima, een hoog ommuurd, waaiervormig, kunstmatig eilandje, naar Jacobs schatting zo'n tachtig passen breed en, net als het grootste deel van Amsterdam, gebouwd op verzonken palen. Het is de verste handelspost van de Verenigde Oost-Indische Compagnie en vanaf 1641 het kattenluik tussen Japan en de westerse wereld. Als jonge griffier (klerk) moet hij de corruptie aantonen van het vorige opperhoofd. Dat valt niet goed bij zijn landgenoten die ook hun graantje meepikten, maar het brengt hem de vriendschap van een Japanse tolk Ogawa. Jacob de Zoet raakt in de ban van de Japanse vroedvrouw Orito, U bent wonderschoon, die bij hoge uitzondering, als dank voor het redden van de baby van de plaatselijke magistraat, mag studeren bij de Nederlandse chirurgijn en botanicus Marinus op Deshima. Het feit dat de liefde uiteindelijk niet ‘geconsumeerd wordt’ doet niets af aan de spanning van deze roman. Verraad, bedrog en vertrouwen, liefde en lust, schuld en geloof, moord en corruptie, integriteit en geloof spelen allemaal een rol in dit fantastische verhaal waarbij Mitchell volop gebruik maakt van de methode genre hopping. Avonturenroman, historische roman en liefdesgeschiedenis, een geo-politieke thriller, inclusief aanvallende Britse oorlogsschepen, met daartussen in een ‘gothic adventure story’ als Orito bevrijd moet worden uit het horrorklooster, het huis der zusters in het heiligdom op de berg Shiranui, waar de ‘nonnen’ worden bevrucht om hun baby’s te offeren in ruil voor het 'eeuwige leven' van de monniken. Wat Japan betreft: democratie was destijds niet de bloem die in Japan groeide. Jacob de Zoet en Orito zijn de belangrijkste personages in deze roman die overigens druk bevolkt wordt door allerlei andere interessante personen, van kruidenvrouw tot ontsnapte monnik. Jacob is de rechtlijnige klerk, gelovig, integer, optimistisch, strenger en braver dan de mensen om hem heen, ‘too good to be cool’, een onverzettelijke Zeeuw die zich staande houdt in de slangenkuil van Deshima. Mijnheer Dazûto of mijnheer 'Dommeburger' wordt hij ook wel genoemd. De fantasie en het vertelplezier vieren hoogtij. De roman is weergaloos van stijl, taal en verbeelding. De sfeer van het onbekende Japan, het leven aan boord van de schepen, het machtsspel en de corruptie wordt in geuren en kleuren beschreven. Ruwezeebonktaal, formeel taalgebruik, handelstaal, medische terminologie, poëtisch taalgebruik, het wisselt elkaar steeds af. Mitchells meerstemmigheid is scherp als altijd, hij voert wetenschappers uit oost en west net zo overtuigend op als het zooitje ongewassen zeelui. Het taalgebruik van Rafferty, het hulpje van de scheepschirurgijn en Arie Grote is echt geweldig. Indrukwekkend is tevens de stem die Mitchell aan de slaven en bedienden geeft, slaven hebben geen bezit, slaven zijn bezit. Het verhaal van de slaaf van Meester Fisher is een hoogtepunt in deze roman. Kenmerkend voor de stijl is het gebruik van veel dialogen, dit nodigt uit tot lezen en doorlezen. Interessant voor Zeeuwse lezers is de vraag hoe Zeeuws deze roman in werkelijkheid is. Mitchell’s bijzondere dank gaat o.a. uit naar Peter Sijnke van het Zeeuws Archief in Middelburg. Maar… Met de werkelijkheid maak je geen goede roman, zegt hij in interviews. Een bezoek aan Middelburg, het zien van VOC-panden en een huis met de naam ‘Alles is omgekeerd’, (Spanjaardstraat 47) bracht hem op het spoor van het personage Jacob de Zoet. Zo’n soort huis zou de Zoet in Middelburg bewoond kunnen hebben… In werkelijkheid zijn de memoires van Hendrik Doeff een belangrijke bron van informatie geweest. Deze Hendrik was ‘opperhoofd’ (hoogste bewindvoerder) van Deshima, de handelspost voor de kust van Nagasaki, van 1803 tot 1817. Prachtig materiaal, maar vervolgens door Mitchell zeer vrij gebruikt. Archiefmateriaal, de Dagregisters van Deshima, en vele andere documenten zijn veranderd in een fictief verhaal. Op de vraag wat Jacob de Zoet tot een echte Zeeuw maakt antwoordt David Mitchell in een interview bij Omroep Zeeland: Jacob de Zoet geeft nooit op, zijn geloof geeft hem kracht en het zout zit gewoon in zijn bloed. We komen Zeeuwse namen tegen zoals Wisse maar of Abraham van Doeselaar echt heeft bestaan?, het kan zomaar een knipoogje naar een bekende zijn. En de tante van Marinus, Lidewijde Mostaart, de scherpzinnige en gulzige verslindster van het woord, zou ze echt bestaan hebben? Grappig is de dialoog tussen Marinus en Jacob (p. 41): ‘Ik kom uit Domburg, mijnheer, een kustplaatsje op Walcheren, in Zeeland.’ ‘Walcheren, zegt u? Ik ben eens in Middelburg geweest.’ ‘Toevallig heb ik mijn opleiding in Middelburg genoten, dokter.’ Marinus laat een blaffende lach horen. ‘Ik wist niet dat er in dat volslagen cultuurloze gat, dat broeinest van slavenhandelaren, opgeleid kon worden.’ ‘Misschien dat ik de komende maanden uw opinie over de Zeeuwen enigszins zal kunnen opvijzelen…’ Voor Zeeuwse lezers zou het interessant zijn wanneer David Mitchell eens het een en ander zou willen vertellen over het gebruikte archiefmateriaal. Ik hoop dat de Stichting Literaire Activiteiten Zeeland en het Zeeuws Archief hem volgend jaar kunnen uitnodigen. Hij zou een ideale wintergast zijn voor Omroep Zeeland… Tot slot: Deze roman, uitgegeven door Ailantus, is niet alleen een aanrader voor de winteravonden maar ook een echt herfstboek. Interview-fragmenten zijn te zien op de site van Ailantus. De engelse titel: The Thousand Autumns of Jacob de Zoet verwijst naar de omschrijving die Japan in de oudheid van zichzelf gaf als het Land van de Duizend Herfsten. Het slaat een mooi bruggetje naar de hoofdpersoon, die na zijn aanvaring met de Hollandse bewindvoerders en zijn onbeantwoorde liefde voor een Japanse vroedvrouw al heel jong in de herfst van zijn leven komt. Dat die herfst schitterend werd, en wel in de gemeenteraad van Middelburg, maakt de roman voor Zeeuwen en niet-Zeeuwen heel bijzonder. Over de omslag: het kaartje van Deshima is gebaseerd op de prachtige kaart van de Platte Grond der Nederlandsche Factorij op het Eiland Desima bij Nangasaki.

Marinus Boezem : A volo d'uccello - In vogelvlucht

2010-10-14T11:10:00.000-07:00

Er zijn momenten dat ik mijn vader zo mis, hij overleed in 2002, al heb ik soms het gevoel dat hij als een vogeltje om mij heen vliegt en vanaf mijn schouder meekijkt naar mooie tentoonstellingen, hij had wel iets met de natuur en met graan… Vogelvoer met zonnebloempitten, mais en tarwe erin, op de vloer van plavuizen in De Vleeshal in Middelburg, en negentien witte duiven. De betekenis van dit project, geloven in iets of niets, daar hadden we een lang gesprek over kunnen voeren...

Voor het project In vogelvlucht heeft Marinus Boezem de plattegrond van de basiliek van Assisi met vogelzaad uitgetekend. Negentien witte duiven mogen deze voorstelling in de loop van enkele weken opeten: de architectuur vliegt als het ware naar het licht. Het project symboliseert de zoektocht van de mens naar spiritualiteit, de persoonlijke innerlijke ervaring ten opzichte van een hogere werkelijkheid. Nico Out geeft in zijn bespreking van deze tentoonstelling (PZC, 30-09-2010) aan dat Marinus Boezem in feite de vraag naar het bestaan van God stelt, is zijn aanwezigheid oneindig in tijd en ruimte of is ‘hij’ slechts een tijdelijk verschijnsel voortgekomen uit de menselijke verbeelding?
Negentien witte duiven? Wanneer ik begin oktober in de Vleeshal rondloop zijn er nog veertien over, één was er 'onwel' geworden, een aantal is ontsnapt en ‘niemand weet precies hoe dat is gegaan…’ Onlangs is er wel een duif voor de ingang van de Vleeshal gesignaleerd. Half oktober is het aantal weer aangevuld tot achttien, de duiven komen van een regionale duivenhouder. Het vogelvoer is nog steeds hetzelfde voer, dus niet aangevuld, al zijn de meest favoriete granen er inmiddels uitgepikt.

In vogelvlucht verwijst eveneens naar het gedachtegoed van Franciscus van Assisi waarbij de vogels de verbinding tussen hemel en aarde vormen. Ook komen witte duiven in middeleeuwse schilderijen vaak voor als boodschappers, de belichaming van de Heilige Geest.
In het werk van Marinus Boezem zijn veel betekenislagen, voer voor kunstrecensenten en omdat ik dat niet ben citeer ik Nico Out nogmaals: De plattegrond belichaamt de idee van het aan God gewijde bouwwerk met als extra dimensie de relatie tussen de vroegere gotiek van Assisi en de late van Middelburg. Een overbrugging van tijd, plaats en ruimte èn een tegenstelling: de basiliek is aan God gewijd, de Vleeshal was een overdekte markt. De spanning tussen de geometrie van de gotiek en de onregelmatigheid van de natuur is het leitmotiv dat aan de basis van veel projecten van Boezem ligt.
In de Vleeshal is ook de editie A volo d’uccello te zien. De genummerde en gesigneerde editie (70 x 100 cm, zie afbeelding) is te koop. En er is een multimedia-installatie: op het dak van het atelier van Marinus Boezem in Middelburg is in 2010 eveneens een plattegrond van de basiliek van Assisi uitgetekend en via een webcam werd het proces gevolgd: duiven en vele andere vogels vlogen af en aan. In De Vleeshal is een montage van deze beelden te zien. Interessant is echter de vraag wat er met de plattegrond van vogelvoer op het terras na de opening van de tentoonstelling op 18 september is gebeurd. Op de website van De Vleeshal is te zien hoe het zaad ging ontkiemen, dit proces levert werkelijk prachtige beelden op, het is online te volgen. Broeder Franciscus en vader Jewannes zullen 'van bovenaf' genieten van het groeiproces van deze 'groene kathedraal', mag ik hopen.
Wanneer ik De Vleeshal bezoek vraag ik me af wie de foto heeft gemaakt die in de PZC bij het artikel van Nico stond, ik tel wel negen duiven. Het lukt mij echt niet om voedsel pikkende duiven te fotograferen, ze zitten hoog in de vensters en vliegen af en toe rond. De lichtval zorgt voor een mooie, bijna sacrale, sfeer.
Dit project en het vogelvoer op de plavuizen deed mij aan mijn vader denken. Tijdens zijn laatste dagen, omgeven door zonnebloemen en familie, was hij nog bezig met de opbrengst van zijn land en belangstellend naar oogst, tarra en tarwe. Tot het moment dat in de vroege ochtend van 2 augustus een deur langzaam openging en hij, als een duif, naar het licht vloog.

foto's editie en dakterras: zie website De Vleeshal

foto's van duiven en voer op de plavuizen, zelf gemaakt.

Voor wie meer wil weten over een recente uitgave,

zie mijn eerdere berichtje over De Wind in de populieren

Drvkkery & Literatuurfabriek : Het zomerlezen voorbij

2010-10-11T09:32:00.001-07:00

Soms worden schietgebedjes wèl verhoord; in de Drvkkery is het nieuwe programma van De Literatuurfabriek gelukkig weer gestart. Met het onderwerp ‘Het zomerlezen voorbij’ begon op 1 oktober een reeks van acht bijeenkomsten die plaatsvinden op één vrijdagmiddag per maand van 15.30 tot 17.30. En voor wie wil een wijntje en gesprekken na.
Omdat ik onverminderd enthousiast ben over De Literatuurfabriek en mij nu voor de vierde keer heb aangemeld, wil ik iets vertellen over mijn ervaringen en over deze eerste bijeenkomst.
De Literatuurfabriek biedt een inspirerend programma vol nieuwe en oudere boeken, interviews met schrijvers, discussies over literaire ontwikkelingen, themabijeenkomsten en altijd het onderdeel ‘vers van de pers'. Voor zover ik weet is het een uniek programma in Zeeland en ver daar buiten. Top-10 boeken worden besproken en daarnaast wordt het veld verbreed met romans die ook de moeite waard zijn. De bijeenkomsten worden geleid door Frank van Doeselaar, (docent Nederlands, hoopt te promoveren op het werk van Thomas Rosenboom) en Lidewijde Paris (literair journaliste, staat aan de leiding van Uitgeverij Ailantus). Frank brengt vooral de Nederlandse literatuur over het voetlicht, Lidewijde besteed daarnaast ook aandacht aan de wereldliteratuur. Samenwerking met de SLAZ (Stichting Literaire Activiteiten Zeeland) is elk jaar aan de orde.

Hoogtepunten van de afgelopen jaren waren o.a. het etentje en de SLAZ-lezing met Thomas Rosenboom, de bespreking van het thema ‘de openingszin in een roman’, de bijeenkomst over poëzie waarin deelnemers openhartig vertelden welk gedicht in hun leven veel indruk maakte, houvast gaf en waarom. De vraag ‘wat maakt een boek tot literatuur?’ komt regelmatig aan de orde. Ook aandacht voor het soms vergeten genre van het korte verhaal. Internationaal bekende schrijfsters als de Zuid-Afrikaanse Dido (Een ander ik) en de Amerikaanse Elisa Albert (Waarom deze avond anders is) waren te gast in Middelburg. De sfeer in de bijeenkomsten is bijzonder, de ruim dertig deelnemers zijn geïnteresseerd in boeken en laten zich graag inspireren door de verhalen en tips van anderen.

In de eerste bijeenkomst met het thema ‘Het zomerlezen voorbij’ werd aandacht besteed aan wat we in de zomer zoal gelezen hebben. Natuurlijk, veel detectives en literaire thrillers. Vervolgens, een impressie: Julia (Otto de Kat), Sprakeloos (Tom Lanoye), De Toverberg (Thomas Mann), Mama Tandoori (Ernest van der Kwast), Elegant als een egel (Muriel Barbery). Titels van Philippe Claudel, o.a. Het kleine meisje van meneer Linh, Alles waar ik spijt van heb. Vervolgens titels van Hella Haasse, Selma Lagerlöf, Gewassen Vlees (Thomas Rosenboom), De laatste liefde van mijn moeder (Dimitri Verhulst) en Vlaamse auteurs als Geertrui Daem en zelfs Boerenpsalm van Felix Timmermans. En, eerlijk gezegd, we kozen ook wel eens boeken die achteraf tegenvielen.

Het aardige is dat iedereen zo verschillend leest, sommige deelnemers zijn page-runners, anderen lezen langzaam, één lezer leest hap-snap het boek door, leest het einde van het verhaal en gaat dan pas rustig zitten om vanaf het begin van het verhaal te genieten.
Alle deelnemers aan De Literatuurfabriek krijgen, ter voorbereiding op volgende bijeenkomsten, het boek De rest is stilte van de Chileense schrijfster Carla Guelfenbein en alvast Norwegian Wood van de Japanse auteur Haruki Murakami. Een open toegangsbewijs voor een SLAZ-avond volgt nog alsook een boek van de wintergast. Zou zomaar Adriaan van Dis kunnen zijn, als interessante gasten worden ook Dimitri Verhulst, Margriet de Moor en David Mitchell genoemd. We wachten af want tussen droom en daad staan altijd praktische bezwaren, overvolle agenda’s en kostenplaatjes in de weg en nog veel meer!

In de eerste Literatuurfabriekbijeenkomst staat het pitchen van boeken centraal. Het overzicht van de aanraders is ook te zien op de site van de Drvkkery:
1. Soldaten huilen niet (Rindert Kromhout): historisch jeugdboek, tijd van Virginia Woolf en de Bloomsbury Groep, opkomend facisme in de jaren 20 van de vorige eeuw.
2. Bloemen in de sneeuw (Gregor von Rezzori): psychologische roman over teloorgang van de Oostenrijks-Hongaarse cultuur. Secundaire memoires: via portret van vijf personen wordt het leven van de schrijver beschreven. Mooi, prachtig vertaald, poëtisch.
3. Graphic novel van Marc Legendre over Reynaert de Vos. Weergaloos getekend.
4. Niets (Janne Teller): prachtig en tamelijk schokkend jongerendebuut, leeftijd minstens 14+
5. De accabadora (Michela Murgia): beauty van een boekje! Poëtisch geschreven verhaal over een oude vrouw, een weduwe en haar dochter op Sardinië, thema is o.a. euthanasie.
6. Blauwe engel (Francine Prose); tragikomische roman over de mores van het universiteitsleven, verliefde docenten en leerling, een puzzel aan herhalingen en spiegelingen, mooi boek over het schrijfproces op zich.
7. Mama Tandoori (Ernest van der Kwast); leuk, heel leuk!
8. De laatste liefde van mijn moeder (Dimitri Verhulst): tragisch, komisch en hilarisch.
9. Mevrouw Verona daalt de heuvel af (Dimitri Verhulst); parel van de Vlaamse literatuur.
10. Blinde wereld (Ellen Heijmerikx): debuutroman, coming-of-age roman: meisje tracht zich te ontworstelen aan Noorse Broederschap
11. Ik was Amerika (Gustaaf Peek): bijzonder, apart, aangrijpend, tot op het bot geschreven roman over Nederlandse man die eerst in dienst van de nazi’s was, gevangen werd genomen en terechtkwam in een krijgsgevangenkamp in Texas. Goed geschreven roman van internationale klasse!
12. Slimme mannen (Manu Joseph): mooi beeld van India, leest als een vrolijke, snelle Voskuil en het kantoorleven wordt bijzonder geestig beschreven.

Ik wil alvast een titel op de lijst voor de volgende bijeeenkomst voorstellen, een prachtig jeugdboek: De Hemel van Heivisj van Benny Lindelauf.

Na twee uurtjes Literatuurfabriek fiets je naar huis met ideeën voor minstens twintig te lezen boeken. Geen van deze titels lees ik op dit moment. Naast mij zat een ‘cursiste’ die de nieuwste roman van David Mitchell net gelezen had en dit een geweldig boek vond, gewoon super! Uitgegeven door Ailantus (een uitgeverij met lef!) en al eerder uitgebreid besproken in De Literatuurfabriek. In een column in de PZC gaf Ernst Jan Rozendaal aan dat dit boek gewoon de Zeeuwse Boekenprijs hoort te winnen. Dit ‘schietgebedje’ gaat niet verhoord worden want het boek is niet ingezonden voor de prijs en vertaalde boeken doen dit jaar (nog) niet mee. Tijdens de Kinderboekenweek heb ik mijzelf maar eens getracteerd op De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet van David Mitchell. En inderdaad, als je eenmaal begonnen bent in deze roman van meer dan 600 bladzijden verlang je naar een herfstvakantie met een weeralarm (dat achteraf heel erg onnodig was) zodat je heerlijk binnen mag blijven en even zoet mag zijn met een prachtig boek.

Kriebelalfabet & Metamorphosis Naturalis : Wim Hofman & Johannes Goedaert

2010-10-03T11:33:00.000-07:00

In opdracht van het CBK Zeeland in Middelburg maakten acht illustratoren – geboren en/of woonachtig in Zeeland - in het kader van de Kinderboekenweek 2010 een poster met als thema Middelburg. Eén van de illustratoren is Wim Hofman (Oostkapelle 1941, woont en werkt in Vlissingen).
Wim Hofman maakte, geïnspireerd door de vroegere centsprenten, een nieuwe prent. Het is een dierenalfabet met als uitgangspunt kleine kriebelende wriemelende beestjes. ‘Want al zijn ze nog zo klein, we zullen weten dat ze er zijn.’ De prent verwijst naar de Middelburgse schilder en verzamelaar Johannes Goedaert (1617-1668), tekenaar van de metamorfose van insecten. Er zijn diverse publicaties over deze Zeeuw verschenen.
Laurens J. Bol publiceerde o.a. in het Zeeuws Tijdschrift (1996, nr. 2) een uitgebreid artikel: Johannes Goedaert (1617-1668) schilder-entomoloog. Het artikel Johannes Goedaert : de ontdekker van de metamorfose van insecten van Veronica Frenks is te vinden in het Zeeuws Tijdschrift, 2008, nr. 1/2.
Wie was Johannes Goedaert? Een in Middelburg geboren (fijn)schilder/entomoloog met oog voor het kleinste detail en een groot kenner van de insectenwereld. Hij was lid van het Sint Lucasgilde. Een belezen man, hij kende zijn klassiekers. Een late humanist, hij was gelovig maar had de onafhankelijke, speurende geest van een natuuronderzoeker. Behalve insecten schilderde hij ook landschappen, vogels, bloemstillevens, wilde en gekweekte planten. Johannes Goedaert is beroemd geworden omdat hij als eerste de gedaantewisseling van insecten vastlegde. Zijn boek in drie delen Metamorphosis Naturalis is de weergave van ruim vijfentwintig jaar studie. Het verscheen niet in het Latijn maar in het Nederlands en tot op de dag van vandaag is het goed te lezen, ook al wordt met een 'uyl' een gewone vlinder bedoeld. In 1662 verscheen het eerste deel over ‘den oirspronck, aerd, eygenschappen ende vreemde veranderinghen der wormen, rupsen, maeden, vliegen, witjes, byen, motten en dierghelijcke dierkens meer.’

Als een veldbioloog onderzocht Johannes Goedaert de feiten met als doel wetenschappelijke kennis over de natuur te vinden. Hij woonde in Middelburg aan het Molenwater en kon via de Koepoort de akkers en de weiden, de hoven en de hoeven van het liefelijke eiland bereiken. Hij hield van de duinstreek, Westhove, en de vergezichten over het eiland. Hij verwonderde zich over het ‘klein gedierte’ dat hij overal tegenkwam,’ inde bosschen, op de velden, inde hoven, huysen, ja allesints rontom ons inde locht’. Hij bewaarde de insecten onder glas, in potten, flessen en in benen en houten doosjes, samen met hun natuurlijke voedsel. Hij vermeldde nauwkeurig op welke datum hij een bepaalde rups had gevangen, wanneer die zich verpopte en op welke dag de vlinder uitkwam. Ook van muggen en kevers bestudeerde hij minutieus de ontwikkeling. Het was pionierswerk en, achteraf bezien, hij vergiste zich ook wel eens. Bekend is zijn vergissing in het voorwoord van Metamorphosis Naturalis waar hij beschrijft hoe uit twee dezelfde rupsen geheel verschillende dieren ontstonden: “Want van de eene rupse heb ick bevonden dat voort-gekomen is een schoone boter-kapelle met vier vleughelen – maer uyt de andere twee en tachentig kleine vliegen, welcke alle van boven uyt het lijf uyt-gekropen zijn.” Dat laatste had hij ook werkelijk gezien. Hij wist alleen niet dat er buiten zijn waarneming om andere eitjes in gelegd waren.
Kenmerkend is zijn verwonderde beschrijving van zijn waarnemingen: “Het is een vermaeck om aen te zien hoe heerlick dese Rupse van coleuren is, ende vande Natuyre geteykent is, waarom ick hem de Mervelie genaemt hebbe.” Hij gebruikt veel lovende woorden: schoon, zeer schoon, uitermaten zeer schoon, noyt schoonder ghesien, gansch heerlijck zonder weerga…
Natuurlijk dreef hij ook spelden door de bewonderde boter-kapelle, “opdat hy syne coleuren niet soude afvliegen” Het doorgestoken diertje “leefde alsoo nog sonder eten” vier dagen lang, meldt hij dan laconiek.
Voor de tijdgenoten van Johannes Goedaert was zijn werkwijze bijzonder en verschafte deze een andere kijk op de wereld. Bloemen, de leliën des velds, werden al eerder afgebeeld maar het tekenen en schilderen van insecten was nieuw, deze werden toch eigenlijk als tekens van bederf of verderf gezien. Voor Goedaert waren deze beestjes eenvoudig de wonderen Gods. Nieuw was het inzicht dat ieder insect een stadium was in een individuele ontwikkelingsgang. Johannes Goedaert was een typische zeventiende-eeuwse wetenschapper, zijn instrumenten waren de loep en het blote oog. Op andere terreinen werden juist door nauwkeurige waarneming met andere instrumenten en experimenten belangrijke gegevens ontdekt. Een beroemde tijdgenoot van Goedaert is Jan Swammerdam, deze ontleedde de diertjes en maakte gebruik van de microscoop.
De Middelburgse schrijver, theoloog en natuurfilosoof Johannes de Mey vertaalde de werken van Goedaert in het Latijn en in het Frans, in Frankrijk was er bijzonder veel belangstelling voor de publicaties. Er is ook een Engelse en Latijnse vertaling uit de zeventiende eeuw bekend van de Britse entomoloog Martin Lister.
Maria Sibylla Merian (1647-1717) kreeg als 15-jarig meisje het werk van Goedaert in handen. Linnaeus verwijst dikwijls naar afbeeldingen van Goedaert en heeft zelfs enige namen als soortnaam van onze Zeeuw overgenomen.
Met het Kriebelalfabet (en ander werk)kan Wim Hofman nu ook vermeld worden als iemand die in de voetsporen van Goedaert is getreden. En wie 'a' zegt moet ook 'b' zeggen, het alfabet is er, de b van beeld moet nog komen. Ik hoop dat wij, natuurliefhebbers, in de toekomst de illustraties van de Metamorphosis Naturalis digitaal kunnen raadplegen, dat zou schoon zijn, gansch heerlijck zonder weerga...

Illusstratie : Boeket in Chinees vaasje, Johannes Goedaert

Tip: bezoekt u het Zeeuws Museum, zie Stilleven met boeket rozen in een vaas, 1640-1668. Olieverf op paneel, collectie Zeeuws Museum

Een mooie, gesigneerde, uitgave van het Kriebelalfabet zal binnenkort te koop zijn in Galerie 'De Vier Gemeten' in Middelburg.

Exemplaar uit de kluis van de Zeeuwse Bibliotheek